Search Results for: մելանյա պետրոսյանց

ԴԵտեկտիվ ————— ՃԱՐՊԻԿՆԵՐԸ|Մելանյա Պետրոսյանց

Ոստիկանության N համայնքային բաժնի պետ, գնդապետ Արմեն Սիմոնյանը դուրս եկավ մուտքից, մտահոգ նստեց ավտոմեքենան, բայց չմիացրեց շարժիչը, հենվեց ղեկին ու մտազբաղ հայացքը պտտեցրեց բակով մեկ։ Ավտոտնակների փակ դռների մոտ մի քանի երեխա գնդակ էին խաղում, իրենց շենքի Հակոբ քեռին կողքի շենքի Սահակի հետ բակի տաղավարում կենտրոնացել էին շախմատի խաղաքարերի վրա, հավաքարար Անիկն էլ, ինչպես միշտ, փնթփնթալով տաղավարի չորս բոլորն էր մաքրում։ Քիչ անց բակ մտավ հավաքարար Անիկի, վերջերս այս տարածքում հայտնված, խուլ ու համր թոռնուհին, տատի ձեռքից վերցրեց ցախավելը, ինքը շարունակեց գործը, իսկ տատը գնաց, նստեց տաղավարում շախմատ խաղացողների կողքին։ Ոստիկանության բաժնի պետը ուշքի եկավ իր անիմաստ դիտումից, բռունցքով թեթև հարվածեց ղեկին ու քրթմնջաց․
– Այ մարդ, բա ես 35 տարի ապրեմ այս շենքում, այս մուտքում, տարածքի ոստիկանության պետ լինեմ, ու իմ քթի տակ գան, իմ հարևանի տունը թալանեն, իմ կողքի մուտքից տուն թալանեն, իմ տան դուռն էլ փորձեն բացել, բայց չհաջողեցնեն, իսկ ես չկարողանա՞մ էդ գողին բռնել։ Բա էլ իրավունք ունե՞մ ես էս հողի վրա ման գալ, էս աստղերը կրել։
Քիչ առաջ Արմեն Սիմոնյանը բարձրացել էր իր վերևի հարևան, օրենքով գող Սաշենց տուն։ Սաշը մի շաբաթ է, իրար է խառնել իր շրջապատի հեղինակություններին, մանր ու մեծ գողերին, բայց ոչ մի հետք, ոչ մի տեղեկություն։ Երկու հարևաններով, մեկը՝ ոստիկանապետ, մյուսը՝ օրենքով գող, ամոթահար, լուռ նայել էին իրար, ու իրենք իրենց ունեցած դիրքից ու տվյալ պահին՝ անկարողությունից ամաչել։
Միացրեց մեքենայի շարժիչն ու բաժին գնաց։ Իր հետևից աշխատասենյակ մտան օպերատիվ բաժնում վերջերս ծառայության ընդունված քյավառցի Արշոն ու կապիտան Արսենը Պետրոսյան։
– Պարոն գնդապետ,- սկսեց Արշոն,- Ձեր շենքի հետ կապված մի պլան ենք մտածել, թույլ տվեք ներկայացնել։
– Նստեք, տեսնենք,- անտրամադիր նրանց աթոռ առաջարկեց բաժնի պետը,- ասեք, լսում եմ։
․․․
Քյավառցի Արշոն ու Արսենը մեքենան կանգնեցրին գնդապետ Սիմոնյանենց բակի անկյունում, իջան, մոտեցան բակի տաղավարում մի քանի երեխաներով շրջապատված հավաքարար Անիկին։
– Անիկ տատ, լավ էլի, տուր մի անգամ էլ սուլիչովդ սուլենք,- խնդրում էին երեխաները։
Անիկ տատը 70-նն անց այն սովորական հավաքարարներից էր, որոնք ցախավելը ձեռքներին հանդիպում են քաղաքի բոլոր բակերում ու փողոցներում, միայն թե, ի տարբերություն նրանց, Անիկ տատի վզից վերջերս մի սուլիչ էր կախված, ինչը խուլ ու համր թոռանը կանչելու համար էր։ Տատն ասում էր, որ թոռը՝ տասնյոթամյա Անժելը, մի տգեղ, անխնամ, տարօրինակ հայացքով աղջնակ, լսում է սուլիչի սուր ձայնն ու հասկանում, որ տատն իրեն է կանչում։
– Բարի օր, տատ ջան,- գյուղական իր ընդգծված բարբառային շեշտով, հավաքարարին դիմեց քյավառցի Արշոն։
– Բարև, Աստծո բարին, տղա ջան։
– Տատ ջան, վարձով տուն ենք ման գալիս, կարո՞ղ է էս երկու շենքերում վարձով տրվող տուն լինի։
– Վարձով տու՞ն,- ծոր տվեց պառավը, ուզեց հիշել նման բան,- քանի՞ սենյականոց եք ուզում։
– Մեկ է, տատ ջան, քանի սենյակ էլ լինի, մեկ է, մենք երկուսով ենք, ուղղակի գործի համար ենք ուզում։
– Ի՞նչ գործի համար, տղա ջան,- հետաքրքրվեց պառավը։
– Ոսկու գործ ենք անում, տատ ջան, ոսկերիչ ենք,- խոսակցությանը խառնվեց Արսենը։
Հենց նույն պահին, ըստ ոստիկանությունում պլանի պայմանավորվածության, երկու անվավոր ճամպրուկները քաշելով, կնոջ ու երեխայի հետ մուտքից դուրս եկավ առաջին հարկի բնակիչ Սամվելն ու եկավ ուղիղ տաղավարում հավաքվածները։
– Անիկ տատ, մեկ ամսով Գայանի ու երեխայի հետ գնում ենք Մոսկվա՝ եղբորս մոտ, տանը ուշադիր կլինես, մինչև գանք։
– Մի րոպե, ընկեր ջան,- Սամվելին դիմեց Արշոն,- կարո՞ղ է մեկ ամսով ձեր բնակարանը վարձով մեզ տաք։
– Բայց դուք ո՞վքեր եք,- իբրև զարմացավ Սամվելը։
– Սամվել ջան, համաձայնվիր, համաձայնվիր, լավ տղերք են երևում,- մեջ ընկավ Անիկ տատը։
․․․
Արդեն երկու օր էր, Արշոն ու Արսենը Սամվելի տան պատուհանից հետևում էին շենքում ել ու մուտ անողներին։ Ոչ մի կասկածելի, արտառոց բան չէր նկատվել։ Միայն երեկ, երբ ցերեկը բակ մտավ բաժնի պետ Սիմոնյանի ավտոմեքենան, հանկարծ Անիկ տատը սկսեց սուլիչով մի քանի անգամ սուլել, մինչև Սիմոնյանը մուտք կհասներ, բայց հետո պարզվեց, որ դա հավաքարարի բնավորությունն է, դրանով նա ողջունում է նաև թաղի ոստիկանապետի գալուստը։
– Արշո, առավոտն էլ տանից դուրս եմ եկել առանց նախաճաշելու, գնա, մի բան բեր, թեկուզ մի երկու տաք խաչապուրի,- ընկերոջը դիմեց Արսենը։
Արշոն դուրս եկավ, բարևեց տաղավարում նստած մի երկու տարեց տղամարդկանց, նստեց մեքենան ու գնաց շուկայի մոտ գտնվող հրուշակեղենի արտադրամասը։ Արտադրամաս մտավ այն պահին,երբ վաճառողը դիտողություն էր անում մի աղջկա։
– Քո կեղտոտ ձեռքերով խաչապուրիներին մի կպիր, ինչ պետք է, ասա, ես կտամ։
– Իմ ձեռքերը կեղտոտ չեն, դու քո ձեռքերին նայիր,- նետեց աղջիկն ու շուռ եկավ՝ գնալու։
Արշոն մի հայացք նետեց արդեն դուրս եկող աղջկա կողմն ու քարացավ։ Անիկ տատի խուլ ու համր թոռն էր, Անժելը։
Վաճառողից հետաքրքրվեց, թե ո՞վ էր այդ աղջիկը, ինչու՞ այդպես կոպիտ խոսեց նրա հետ։
– Կողքի շենքում է ապրում մոր ու տատի հետ, տատը հավաքարարություն է անում, մայրն էլ, Աստված գիտի, թե ինչով է զբաղվում, հայր չունի, չի էլ ունեցել։ Մի քանի անգամ արդեն փորձել է այստեղից խաչապուրի թռցնել, բայց ուշադիր ենք, արդեն գիտենք, թե ինչ տիպ է, ողջ օրը աղբահավաք մեքենան նստած՝ ման է գալիս։
Ոստիկանության բաժնի պետի համար նույնպես անակնկալ էր Անիկ տատի թոռնուհու խուլ ու համր չլինելու փաստը։
․․․․
Հաջորդ օրը բակում իմացան, որ Թաղային ոստիկանության բաժնի պետն ընտանիքով երկու օրով մեկնում է Ծաղկաձոր։
Երբ աղբատար մեքենան բակ մտավ, քյավառցի Արշոն տաղավարում շենքի բնակիչներից մեկի հետ նարդի էր խաղում՝ աչքը չկտրելով բակի անց ու դարձից, Արսենը, օպերատիվ ծառայության երկու այլ աշխատողների հետ, Սամվելի բնակարանում հետևում էր քողարկված տեսախցիկին, ինչը բավական անտեսանելի, գիշերը տեղադրել էին մի քանի հարկերում։
Աղբատարի բանվորը բաց արեց աղբով լի հորանցման դռներն ու անցավ իր գործին, իսկ վարորդը մոտեցավ բակում ավել անող Անիկ տատին, մի երկու խոսք փոխանակեց նրա հետ ու մտավ մուտք։
Խուլ ու համր ձևացող Անժելը կես ժամ առաջ արդեն, ջրով լի դույլով, համապատասխան մաքրող իրերով, երրորդ հարկի միջանցքն էր լվանում։ Աղբատարի վարորդը հասավ նրան, Անժելը թողեց գործը, գրպանից հանեց բանալիների մի մեծ տրցակ, նայեց վերևի ու ներքևի հարկերը, հետո մոտեցավ Արմեն Սիմոնյանի՝ բաժնի ոստիկանապետի տան դռանը, բանալին զգույշ մտցրեց անցքի մեջ, իսկ այդ ընթացքում վարորդը ուշադիր հետևում էր վերի հարկերի աստիճաններին, թեև գիտեր նաև, որ աղբահանման ժամանակ բնակիչները ամուր փակում էին դուռ, պատուհան, որ աղբի տհաճ հոտը չլցվի իրենց բնակարանները։
Ի տարբերություն նախորդ անգամվա, Սիմոնյանի տան դուռը, այս անգամ առանց դժվարության, իսկույն բացվեց։ Անժելը վարորդին ձեռքով արեց, վերջինս մտավ ներս, հետևից դուռը ծածկեց, իսկ ինքը կռացավ ու շարունակեց կիսատ թողած գործը, ասես, ոչինչ էլ չէր պատահել։ Վայրկյանների ընթացքում Սամվելի բնակարանում տեսախցիկին հետևող ոստիկանության օպերատիվ ծառայողները հայտնվեցին երրորդ հարկում, Արշոն նույնպես, անսպասելի թողնելով խաղը, նետվեց դեպի մուտք։ Անժելը փորձեց ավելով հարվածել Արսենին ու ճչաց, բայց օպերատիվները արագ ոլորեցին նրա թևերն ու ներս տարան գնդապետի բնակարան, ուր աղբատարի վարորդը պատրաստվում էր շալակել արդեն պարկի մեջ դրված փոքրիկ մետաղե սեյֆն ու դուրս գալ։ Ահա թե արվեստագետ հարևանի բնակարանից ինչպես էին, առանց կասկածի տեղիք տալու, դուրս բերվել արժեք ունեցող կտավները, թանկարժեք մուշտակները, որպես աղբ, պարկով դրվել էին աղբահավաք մեքենան, ինչպես նաև էլի շատ իրեր։ Ոչ ոք չէր էլ կասկածել, քանի որ բնակիչները ամեն տեղ էլ սովորություն ունեն՝ խնդրել աղբատար մեքենայի վարորդին, բարձրանալ, տանից իջեցնել անպետք, գցելու իրերը, շինարարական աղբը։ Հաջորդ պահին, բակում հայտնվեց գնդապետ Սիմոնյանի ավտոմեքենան՝ ոստիկանական մեկ այլ մեքենայի ուղեկցությամբ, ու միաժամանակ բակով մեկ տարածվեց Անիկ տատի սուլիչի զգուշացնող ձայնը, բայց այն արդեն օգնություն չէր կարող լինել բնակարան մուտք գործած գողերի՝ աղբատարի վարորդի ու Անժելի համար։ Մի քանի րոպե անց, ոստիկանները մուտքից դուրս բերեցին ձեռնաշղթաներով Անժելին ու աղբատարի վարորդին։ Անիկ տատը վազեց դեպի թոռնուհին։ Ոստիկանական մեքենան բակից հեռացավ՝ իր հետ տանելով Անժելին, աղբատարի վարորդին, բանվորին ու Անիկ տատին։
Թաղային ոստիկանության պետը մի հպարտ ու հաղթական հայացք նետեց պատշգամբից ներքև նայող օրենքով գող հարևանի վրա ու նստեց իր մեքենան։

Գրքիս շնորհանդեսը (նոր պատմվածք) Մելանյա Պետրոսյանց

""Ես շատ եմ սիրում Երևանը: Չէ, նրա համար չէ, որ Երևանը աշխարհի ամենագեղեցիկ, ամենատեսարժան, ամենա-ամենա-ամենա քաղաքն է: Չէ՜, ուղղակի Երևանն իմ ծննդավայրն է, իմ մանկության, պատանեկության, երիտասարդության քաղաքն է, իմ հուշերի, իմ սերերի քաղաքը:
Ես՝ Սամվել Ներսիսյանս, ծնվել եմ Երևանում, մեծացել Շենգավիթի քյարփինջի զավոդի տարածքի մի փոքրիկ թաղամասում, որն ավելի ճիշտ կլինի՝ գետտո կոչել: Մինչև հիմա էլ այդ թաղամասը կոչում են քյարփինջի զավոդի տներ, թեև տարիների հետ տների մի մասը քանդեցին, դրանց տեղում բարձրահարկեր կառուցեցին:
Հենց այդ թաղամասում էլ մեծացել եմ: Ամռանը իմ ընկերներ Սաքոյի, Համոյի, Նորոյի, Ծյոմի ու մյուսների հետ ոտաբոբիկ վազվզում էինք մեր փոշեկոլոլ բակերում, թռնում միակ սև թթի ծառը, թութ ուտում, վազում, անկյունի կռանթից ջուր խմում: Հա, դա էլ Գիքորի մի ուրիշ ժամանակաշրջանի մանկությունն էր: Ամեն իրիկուն, արևի տակ գոլացրած ջրով, մերս լողացնում էր, տրորում ցեխակոլոլ ծնկներս, բերանիս չորս բոլորը սև թթի թողած հետքերն ու հանդիմանում՝ մեծ տղա ես արդեն, ինչի՞ ես էսքան քեզ փնթի ու կեղտոտ, վայրենու պես պահում, տենաս, վաղը-մյուս օրը, որ մեծանաս, քո հալն ի՞նչ ա լինելու, աղջիկները վրադ չեն նայի: Իսկ ես տրորում էի օճառից մրմռացող աչքերս ու լեզուս ծպպացնում, թե՝ պահ, թող չնայեն, հեչ էլ պետքս չեն: Իմ խեղճ, վաղամեռիկ մեր ջան, այդպես էլ չհասցրեցիր տեսնել, որ փնթի, վայրի տղադ դարձել է գրող, գրքեր է գրում, տպագրում, շնորհանդեսներ անում: Մի քանի օր առաջ էր հերթակա տպագրված գրքիս շնորհանդեսը, դահլիճը լեփ-լեցուն էր, միայն տեսնեիր, թե ի՝նչ կարևոր մարդիկ էին եկել, լուրջ դեմքով ինչպիսի լավ-լավ խոսքեր էին ասում «վայրի» տղայիդ մասին: Բայց այդ կարևոր մարդիկ մի կողմ, եկել էին իմ մանկության ընկերները, մեր քյարփինջի զավոդցի Սաքոն, Նորիկը, Լուսիկը, Զավենը, Հրուշիկը, Աբոն, Տիկոն: Նստել էին ամենավերջին շարքում: Տիկոն դոշին էր շարել, որպես Արցախյան պատերազմի հերոս, իր խաչերն ու մեդալները, բեղերը սրել ու, ինչպես միշտ, հպարտ կողքերն էր նայում: Ափսոս, այդ շարքում, նրանց կողքին չկային իմ մյուս ընկերները՝ Օրենքով գող դարձած իմ լավ ընկեր Ծյոմը, ում անցած տարի սպանեցին, քննիչ Ռուբոն, ինչպես միշտ, խառն էր, Վալոդը, ով ԱՄՆ-ում է, Արսենն էլ երեք տարի առաջ ավտովթարից էր մահացել: Հպարտ նստած ընկերներիս շարքին աչքս ամեն ընկնելիս՝ սիրտս մի տեսակ անբացատրելի սեղմվում էր, կուլ էի տալիս արցունքներս՝ հուզմունքի, սիրված, գնահատված, չմոռացված լինելու արցունքներս: Հավանաբար քույրս էր նրանց տեղյակ պահել գրքիս շնորհանդեսի մասին, հավաքվել, զուգվել-զարդարվել, եկել էին, ու այդ ինձ համար մի աշխարհ արժեր, հա, քյարփինջի զավոդցի իմ ընկերներն ինձ համար միշտ էլ ուրիշ են եղել, այդպիսի ընկերական սեր ու նվիրվածություն կյանքում այլևս ինձ չհանդիպեց:
Մեր Սաքոն Երրորդ մասում մի բուտկա ունի, վարսավիրություն է անում, դժգոհ չի, տունը լավից-վատից պահում է: Շրջապատում նրան գիտեն, որպես Շուշա թրաշ Սաքո: Հա, ով մտնում է իր բուտկան, Սաքոն թե՝ արի, արի, մի էնպիսի շուշա թրաշ անեմ, որ կնիկդ հայելու փոխարեն երեսիդ մեջ նայի: Անցած տարի կնոջս՝ Սաթիկի հետ էդ կողմով անցնում էինք, ասացի, մտնենք, մանկությանս ընկերն է էստեղ, բարևենք, անցնենք: Հենց մտանք, բարևեցինք, Սաթին ներկայացրեցի, թե՝ կինս է, Սաքոն առանց բարևներիս պատասխանելու, ձեռքերը տարածեց, ինձ աչքով արեց ու, իբրև զարմացած, վրա տվեց.
— Այ տղա, էս թազա կի՞նդ է, բա էն անգամվա կինդ ի՞նչ եղավ:
Դե, արի ու Սաքոյի արած կատակի տակից դուրս արի, քանի օր էր, Սաթիկը հետս քիթ ու մռութ էր, թե՝ չէ ու չէ, մի բան կար, հենց էնպես էդպիսի կատակ ընկերդ չէր անի: Հազիվ սսկվեց, համոզվեց, որ ընկերս կատակ է արել, գլուխս պրծացրի:
Շեղվեցի, դառնամ գրքիս շնորհանդեսին: Մանկության ընկերների անունից, խոսք ասելու համար ձայն խնդրեց Աբոն: Շնորհավորեց, պատմեց, թե ինչքան ենք իրար ծեծել ու ծեծվել երկուսով, ինչ-ինչ պատմությունների մեջ ընկել:
Աբոն նկարիչ է դարձել, հայտնի նկարիչ է, ցուցահանդեսներով արտասահմանյան երկրներ է նույնիսկ գնում, լավ էլ ճանաչում ունի: Մի քանի տարի առաջ կանչեց, առաջին անգամ գնացի իր արվեստանոց: Նայեցի հին գործերը, տարբեր կանանց դիմանկարներ էին: Բայց հանկարծ զգացի, որ այդ տարբեր կանանց նկարներում հիմնականում նույն ու բավական ծանոթ դիմագծերն էին, ժպտուն, ջերմ աչքերը, հարազատ մի բան: Հարցական նայեցի: Աբոն ժպտաց.
— Ճանաչեցիր, էդպես էլ գիտեի, որ սուր աչքիցդ չի վրիպի, հա, Սուսոն է եղել բնորդս: Չէի ուզում քեզ ասեի, չնեղվեիր,- ասաց՝ մի տեսակ մեղավոր:
Սուսո՜ն, իմ առաջին սերը: Փշաքաղվեցի:
***
Վեց կամ յոթերորդ դասարան նոր էի փոխադրվել, հունիսի սկիզբն էր: Այդ օրը մի հին, չըխչըխիկ «Մոսկվիչ» մեքենա կանգնեց մեր հարևան Ազնիվ տատի դռան առաջ: Վարորդը իջավ, հետևի նստատեղից մի պայուսակ, մի մեծ բոխչա իջեցրեց, ինչից հետո, մեքենայից իջավ մոտ իմ տարեկից, երկար, գեղեցիկ հյուսքերով մի աղջիկ: Աղջիկը մի պահ կանգնեց, նայեց ինձ ու ընկերներիս, որ հավաքվել էինք Մոսկվիչի առջև՝ պարզելու, թե ովքե՞ր են եկողները: Երբ աղջկա հայացքը հասավ ինձ, իմ գիտակից կյանքում առաջին անգամ, չհասկացա՝ ինչու՞, ցանկություն առաջացավ թաքցնել ճաքճքած, փոշեկոլոլ ոտքերս ու թթից սևացած ձեռքերս: Ինձ թվաց՝ աղջիկը վերևից, հեգնախառն հայացքով նայեց մեզ ու վարորդի հետ ներս գնաց:
— Տեսա՞ր, էդ գյուղացուն,- արմունկով կողքս հրեց Աբոն:
Երեկոյան մայրս ասաց, որ Ազնիվ տատի գյուղում ապրող աղջիկը մահացել է, փեսան նոր կին է առել, Ազնիվ տատն այդ իմանալով, լուր է ուղարկել փեսային, թե՝ թոռանս բերեք, թող ինձ հետ ապրի, խորթ մոր ձեռի տակ չապրի, փեսան էլ վերցրել աղջկան՝ Սուսոյին, բերել է տատի մոտ: Այդպես մեր բակում հայտնվեց մի աղջիկ, ու մենք միայն այդ ժամանակ հանկարծ զգացինք, հայտնաբերեցինք, որ մենք «տղամարդ» ենք, մեզ պետք է ավելի լուրջ պահենք, մեզ պետք է մաքուր պահենք, ոտաբոբիկ ման չգանք: Մեզ համար մի նոր, անծանոթ, անսովոր իրավիճակ ստեղծվեց, սկսեցինք մի տեսակ քննախույզ հայացքով անգամ նայել մեզ հետ նույն բակում մեծացած մեր աղջիկ ընկերներին, կարծես նոր միայն նկատեցինք, որ նրանք մեզանից տարբեր են, նրանք ԱՂՋԻԿ են, որ նրանք սիրուն ոտքեր ունեն, որ նրանց չի կարելի գաղտնիք վստահել, որովհետև աղջիկ են:
Մի խոսքով՝ բակի հինգ տղաներով սիրահարվեցինք Սուսոյին: Մեր խոսակցության թեման միայն Սուսոն էր.
— Տեսա՞ք, էդ գյուղացին ի՜նչ կարճ շոր էր հագել:
— Տեսա՞ք գյուղացու սիրուն ոտքերը:
— Տեսա՞ք, էդ գյուղացին քիթը ցցած, ո՜նց ա ման գալիս:
— Ասում են՝ գյուղացին մեծ տղեքի հետ է գերադասում ընկերություն անել:
Իսկ «գյուղացին» մեզ վրա չէր էլ նայում, կարծես մենք այդ բակում չկայինք, չէինք էլ եղել, նա գերադասում էր մեծ տղաների հետ կանգնել, խոսել: Բայց մեկ է, սիրահարվել էինք, իսկ բոլորից թունդ ես էի սիրահարվել, ու շուտով բոլորն իմացան այդ մասին: Էդպես թունդ սիրահարված էլ գնացի բանակ, առանց իմ զգացմունքների մասին նրա հետ խոսելու, թեև լավ էլ գիտեր, իրեն պատմել էին իմ անհույս սիրո մասին: Երբ բանակից վերադարձա, Սուսոն ամուսնացել էր, Ազնիվ տատն էլ մահացել էր, իսկ նրա տանն արդեն նոր մարդիկ էին ապրում:
— Մի երկու տարի առաջ հանդիպեցի, ամուսինը վաղ էր մահացել, միակ դստեր հետ մենակ է ապրում,- հիշողություններից ինձ հետ բերեց Աբոն:
— Թե ուզում ես հանդիպել, գնա քաղաքային այգի, այգու կենտրոնի ցայտաղբյուրի մոտ մի փոքրիկ բուտկա ունի, ծխախոտ, պերաշկի-մերաշկի է վաճառում, բուտկայի դեմն էլ երկու սեղան կա հաճախորդների համար:
Ես Աբոյի արվեստանեցից դուրս եկա ու քայլերս ուղղեցի դեպի քաղաքային այգի:
Բուտկան իսկույն գտա: Սուսոն նստած էր ներսում, լայն բացված պատուհանի մոտ, որտեղից էլ առևտուր էր անում: Դրսի կողմից, պատուհանի մոտ կանգնած էր միջին տարիքի մի ոստիկան, զրուցում էին: Պարզ տեսանելի էր Սուսոյի սեթևեթանքը, խունջիկ-մունջիկ լինելը, մանավանդ, երբ ընթացքում ցուցադրաբար վեր էր քաշում փարթամ կուրծքը ցուցադրող շորի բացվածքը: Ոստիկանը, մի տեսակ լպրծուն ժպիտով, ինչ-որ բան էր պատմում, երբեմն-երբեմն ավելի կռանալով պատուհանին, հասնում էր կնոջ ականջին: Սուսոն կոկետություն էր անում, մեղմորեն հետ հրելով նրա գլուխը: Վառ կարմիր շրթներկը մի տեսակ փնթի լղոզվել էր Սուսոյի բերանի շուրջը, բայց խոստովանեմ, որ գույնը սազում էր նրա դեմքին: Նույն Սուսոն էր, քիչ էր փոխվել, ուղղակի մի քիչ լցվել էր, միայն թե դեմքին մի ինքնավստահ, անամոթ, հեշտ նվաճվող կնոջ արտահայտություն էր խաղում: Չէ, իմ Սուսոյի դեմքին նման արտահայտություն չի եղել, նա գոռոզ էր, հպարտ, անհասանելի:
Մոտեցա ու լուռ նստեցի սեղաններից մեկի մոտ:
— Դե, լավ, ես գնամ, մի պտույտ անեմ տարածքով, էլի կգամ,- ասաց ոստիկանն ու հեռացավ:
— Ձեզ ի՞նչ է պետք, ի՞նչ եք ուզում,- մի տեսակ անտարբեր ձայնով, պատուհանից ձայնեց Սուսոն:
— Դառը սուրճ,- ասացի՝ առանց նրա կողմը նայելու:
Մի տեսակ դժգոհ, ալարկոտ քայլերով սուրճը բերեց, դրեց սեղանի ծայրին, վրաս էլ չնայեց, նույն քայլերով հեռացավ:
Որքան հնարավոր էր, ջրահամ սուրճը դանդաղ խմեցի, ավելի ճիշտ՝ կուլ տվեցի, հինգ հազար դրամանոցը դրեցի բաժակի տակ ու հեռացա: Մի քանի քայլ դեռ չէի արել, երբ հետևիցս կանչեց.
— Ընկեր, հետ եկեք, ձեր մանրը վերցրեք:
Ես հետ չդարձա, շարունակեցի քայլել:
— Ընկեր, ձեզ հետ եմ, հետ եկեք, ձեր մանրը վերցրեք,- նորից կանչեց նա:
Զգացի, որ գալիս է հետևիցս.
— Ընկեր, ես մուրացկան չեմ, սպասեք, վերցրեք ձեր մանրը,- հասավ ու քաշեց թևիցս:
Ես հետ դարձա ու անխոս, հավանաբար բավական մռայլ, նրան նայեցի: Սուսոն մի պահ նայեց ու բացականչեց.
— Ինչպե՞ս, Սամվել, այս դու՞ ես:
— Այո, ես եմ:
Զգացի, որ շփոթվեց, մի պահ պապանձվեց, մնաց կանգնած:
— Ինչու՞ ձայն չհանեցիր, արի, դե՛, արի, նստիր, մի քիչ զրուցենք:
Գնացի, նստեցինք սեղանի մոտ: Այդ ընթացքում հաճախորդ համարյա չմոտեցավ: Ողջ ընթացքում Սուսոն էր խոսում, պատմում էր իր չստացված կյանքից, մենակությունից, հետո անցավ իր աշխատանքին, այգու ղեկավարությանը, իր հաճախորդներին, հետո միանգամից փոխեց թեման:
— Սամ, ի՞նչ կին ունես, գոնե լա՞վն է, սիրու՞մ ես, թե՞..
Նրա կիսատ թողած հարցը ականջներումս իր շարունակությունն ունեցավ՝ սիրու՞մ ես, թե դեռ ինձ ես շարունակում սիրել:
Ներսիցս մի տեսակ տհաճություն, համարյա զզվանք բարձրացավ կոկորդս, զզվանք այդ կնոջ փնթի, լղոզված շրթներկից, խընդմընդոցով տրված հարցից, աչքերի լպիրշ խաղից: Չէ, իմ իմացած, իմ սիրած Սուսոն չկար այլևս, իմ դեմ նստած էր օտար մի կին, որի հետ խոսելու, կիսվելու, ընդհանուր ոչինչ չունեի: Լուռ վեր կացա, ձեռքով արեցի, իբրև հրաժեշտի նշան:
— Գնու՞մ ես, իսկ գուցե իրիկունը գա՞ս իմ տուն, աղջիկս գյուղում է, մենակ եմ, կնստենք, շնորհքով կզրուցենք, իրար կհասկանանք:
Անձայն շրջվեցի ու քայլեցի:
— Չասացիր, կնոջդ սիրու՞մ ես, թե՞…- լսեցի հետևիցս:
Ես քայլերս արագացրեցի:
Է՛հ, ի՞նչ ասեմ, կյանք է, էլի, Սուսոն էլ էդպիսին է դարձել, ամեն մեկը Հրուշիկ չի կարող լինել: Հա, Հրուշիկն էլ իմ մանկության ընկերներից է, ինձանից էլ երկու տարի փոքր է, բայց ընկերության մեջ այդ երկու տարին հեչ: Տարիներ առաջ Հրուշիկի ամուսինն ու երեխան ավտովթարից մահացան: Մենք ասացինք՝ վերջ, քնքուշ, փուխր Հրուշիկն այդ հարվածին չի դիմանա: Դժբախտության մեկ տարին լրանալու հաջորդ օրը, Հրուշիկը մեր տուն եկավ:
— Սամ, դու ճանաչված մարդ ես, ճար ու ճամփեքը լավ գիտես, հետս արի, գնանք մանկատուն, երեխա եմ ուզում որդեգրել:
Գնացինք: Մանկատանը մի քիչ չեմուչում արեցին, տարան-բերեցին, բայց վերջը մի բարձր պաշտոնի նստած ընկերոջ միջնորդությամբ, գործը գլուխ բերեցինք: Մանկատնում քույր ու եղբայր կային, զույգ երեխաներ էին, Հրուշիկը թե՝ երկուսին էլ որդեգրում եմ: Երկու հինգ տարեկան երեխաներին վերցրեց ու տուն գնաց: Հիմա այդ երեխաները մեծացել են, տղան բանակից վերադարձել է, մի քանի օր առաջ էլ աղջկա հարսանիքն էր, գնացինք, հայավարի, առոք-փառոք աղջկան ճանապարհեցինք: Բա, էդ էլ մեր փխրուն Հրուշիկը, որ ուսուցչուհու իր համեստ վաստակով, որբ երեխաներին ընտանիքավորեց, տնավորեց, անտրտունջ պահեց-մեծացրեց, հասցրեց իրենց մուրազին: Հիմա էլ որդու հետ եկել, իմ գրքի շնորհանդեսին էր մասնակցում:
Ինչպես ասում են՝ այո, աշխարհում սուսոներ էլ կան, հրուշիկներ էլ:
***Է՛հ, էլի շեղվեցի գրքիս շնորհանդեսից: Այ, երկրորդ շարքում, մի բավական հաճելի կնոջ կողքին, նստած է զավոդցի ընկերներիցս տերտեր Գուգոն՝ ավազանի Տեր Մկրտիչ անունով: Գուգոն իբրև ուշադիր լսում էր խոսք ասող, ելույթ ունեցողներին, բայց ես լա՜վ գիտեի, որ այդ պահին նրա մտքերը կողքին նստած հաճելի կնոջ հետ էին, հակառակի պես, ոչ էլ կարողացա տեղը բերել կնոջ ով լինելը: Իսկ երբ Գուգոն բազմանշանակալի ինձ աչքով արեց, համոզվեցի, որ նա մտածում է՝ ո՞նց անի, որ ձեռքը դնի կնոջ ծնկին: Ի՞նչ, հիմա էդ է, ի՞նչ կապ ունի, որ նա կուսակրոն է, մարդը ներքուստ չի կարողանում անտարբեր մնալ հաճելի կանանց նկատմամբ: Ինչպես ինքն է ասում՝ կուսակրոնությունը չի ասում, թե աչքերդ փակիր, գեղեցկությունը մի տես, ի՞նչ տարբերություն ծաղկի, ծիածանի, երկնքի, թե՞ կնոջ գեղեցկություն է, Աստծո ստեղծած աչք ու սիրտ օրգաններին արգելված չէ հավասարապես հիանալ նրանցով: Շնորհանդեսը հազիվ ավարտված, Գուգոն ականջիս տակ մրթմրթաց, թե՝ այ տղա, սոված մեռա, չե՞ս տանելու՝ մի կտոր հաց ուտենք:
Վա՜յ, Գուգո, Գուգո, ո՜նց եմ սիրում քեզ: «Հաց ուտելու» տեղում, հանկարծ նայեց շուրջը, տեսավ, որ միայն մեր քյարփինջի զավոդցիներով ենք, հանգիստ կարող է եկեղեցականի դերից դուրս գալ, հումոր անել, դառավ ինձ.
— Այ տղա, էն սիրուն տոտային ինչու՞ չես կանչել, բա էս հացը էլ ուտե՞լ կլինի:
Ու արագ-արագ խաչակնքեց սեղանը.
— Դե, լավ, սոված մեռանք, բաժակները լցրեք, մի կտոր հաց ուտենք:
Հա, ասեմ, որ կինս «հաց ուտելու» արարողությանը, ինչպես միշտ, չմիացավ:
— Ես ներվ չունեմ քո քյարփինջի զավոդցիների հետ: Էլ ո՜նց կլինի, մենք ոչ մանկություն ենք ունեցել, ոչ մանկության ընկերներ, գնա, հին սերերիդ հիշիր:
Ամեն անգամ, հենց իմ մանկության ընկերներով հավաքվում ենք, նույն բանն է ասում հեգնանքով, հաստատ խանդում է: Բա ոնց, ինձ պես խելացի, բոյով-բուսաթով, ասող-խոսող, սիրուն ամուսնուն ինչու՞ չպիտի խանդի, մանավանդ՝ ի՞նչ մեղքս թաքցնեմ, խանդի պատճառներ քանիցս տվել եմ խեղճին: Տո, լավ էլ արել եմ, բա, էլ ի՞նչ տղամարդ:
Ու ամեն անգամվա նման, ես էլ իրեն եմ հեգնանքով հակադարձում.
— Հա, լավ գիտեմ պետական շենքի չորրորդ հարկեցու քո մանկությունը: Մանկությանդ ընկերը ձեր դիմացի Դավոն չէ՞, որ տան լվացքը, կնգա տրուսիկներն է փռում ու հավաքում, առաջին հարկի տանը մնացած, բանը վրեն չորացած «արիստոկրատուհի» Լյալիկը չէ՞, որ տանը 20-30 կատու է պահում, մարդ զզվում է՝ էդ մուտք մտնի: Ես իմ զավոդցի ընկերների ցավը տանեմ, մարդ են, է՜, մարդ:
Կոշիկներս եմ հագնում ու դիմում կնոջս.
— Հա, կարող ես հանգիստ գալ, մեկ է, Սուսոն չի գալու, մանավանդ հիմա:
— Էդ ինչու՞ «մանավանդ հիմա»,- գլուխն անհանգիստ լոգարանից հանում է կինս ու աչքերը սառեցնում վրաս:
— Որովհետև արդեն գիտի, որ իրեն էլ չեմ սիրում, միայն քեզ եմ սիրում:
Ասում եմ ու տանից , որպես ազատ թռչուն, դուրս թռչում, ուրախանալով, որ Սաթս մյուս սերերիս անունը չգիտի:

ՏԽՈՒՐ ԲԵՌԸ

ՏԽՈՒՐ ԲԵՌԸ
(1924 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, Թուրքիայի Մուդանիայի նավահանգստից դեպի Մարսել է ճանապարհվել «Զան» անունը կրող անգլիական բեռնանավ։ Որեւէ փաստաթղթեր չեն լրացվել, թե ինչ բեռ է գտնվում նավում։ Սակայն նավահանգստի աշխատակիցները նկատել էին, որ մոտ 400 տոննա կշռող բեռը մարդկային դիակներ են։ Ոստիկանությունը փորձել է միջամտել, սակայն «վերեւից» եկած հրահանգի շնորհիվ, նավը ազատ դուրս է եկել բաց ծով։ Նույն լուրի մասին գրել է նաեւ ֆրանսիական «Միդի» պարբերականը՝ եւս նշելով, որ նավում գտնվել են Թուրքիայում կոտորված հայերի ու հույների դիակները։
*************
(պատմվածք)
Այդ տարի ամուսինս, կադրերի կրճատման պատճառով, թանգարանում կորցրեց ավագ գիտաշխատողի իր աշխատանքն, ու մեր բազմանդամ ընտանիքն ընկավ ծանր կացության մեջ: Երեխաներս դեռ դպրոցական էին, ամուսնուս ծնողները՝ ծեր, հիվանդ մարդիկ: Դպրոցից ստացած իմ 80 հազար դրամ աշխատավարձը հաց առնելուն անգամ չէր բավականացնում, տան վարձերի մասին էլ չեմ խոսում: Դրան գումարվեց նաև, որ պատմաբան ամուսինս ստիպված գնաց՝ շինարարության վրա աշխատելու, և հենց երկրորդ օրն, այնտեղ ընկավ ու ոտքը կոտրեց: Մի խոսքով, կարճ ժամանակ հետո, արդեն հասցրել էինք բավական պարտքեր կուտակել:
Մի երեկո էլ, երբ ընտանիքով լուռ ու տխուր նստած էինք մոմի լույսի տակ (վարձը չմուծելու պատճառով հոսանքն անջատել էին), դուռը թակեցին: Մտածեցինք՝ հարևանն է, բայց ինչ հարևան, Ֆրանսիայում ապրող իմ մտերիմ դասընկերուհին էր՝ Սեդան, որ մի քանի օր առաջ Հայաստանում ապրող հարազատներին էր այցելության եկել: Զանգել էր մեր տուն, հեռախոսը չէր պատասխանել, զանգել էր փոստ, մտածելով, որ գուցե համարը փոխվել է, այնտեղից պատասխանել էին, որ վարձը չմուծելու պատճառով, հեռախոսն անջատված է: Ընկերուհիս էլ այդ ժամին վեր էր կացել, մեր տուն էր եկել:
Սեդան տեսավ մեր վիճակը, լսեց մեր կծկտուր պատմությունը, երկար չմնաց, վեր կացավ՝ առանց մի խոսքի, թե՝ լավ, ուշ է արդեն, ես գնամ: Նա գնաց, ես մի տեսակ ամոթահար նայեցի ընտանիքիս անդամներին, որ սիրելի ընկերուհիս հեռացավ՝ անգամ մի կարեկցական խոսք առանց ասելու:
– Էդ էլ քո սիրելի ընկերուհին,- հեգնեց ամուսինս:
Բայց հաջորդ առավոտ շատ վաղ, ընկերուհիս անսպասելի, բեռով-բարձով նորից եկավ: Առանց նախաբանի, միանգամից դիմեց ամուսնուս.
– Ողջ գիշեր մտածեցի ու եկա այն եզրահանգման, որ ձեր ընտանիքը կփրկի՝ միայն Նունեի ինձ հետ Ֆրանսիա գալը: Մի հարուստ, ծեր, հայ հարևանուհի ունենք, որին խնամող կինը, հիվանդության պատճառով, էլ չի գալիս ծեր կնոջ՝ տիկին Սրբուհու մոտ: Ուրիշ կին եկավ, ֆրանսուհի էր, բայց տիկին Սրբուհին ուզում է, որ իր խնամողն անպայման հայուհի լինի, արի, տես, որ հայուհու ոչ մի կերպ չեն կարողանում գտնել: Նունեին կտանեմ նրա մոտ, անպայման կհավանի: Վարձատրությունը բավական մեծ գումար է: Կմնա, որոշ ժամանակ կաշխատի, այս վիճակից դուրս կգաք, մինչև դու էլ մի աշխատանք գտնես, կվերադառնա:
Ասաց ու նայեց ինձ:
Անսպասելիությունից բոլորս քարացանք:
– Այո,- շարունակեց նա՝ դիմելով ինձ,- վերցրու անձնագիրդ, տան սեփականաշնորհման վկայականն ու աշխատանքային գրքույկդ, հենց հիմա գնում ենք Ֆրանսիայի դեսպանատուն: Աստված օգնական կլինի, դու OK կստանաս, ինձ հետ կգնանք Փարիզ:
Պատկերացրեք՝ Աստված օգնական եղավ, դեսպանատանը ես OK ստացա ու մեկ ամիս անց, Սեդայի հետ Փարիզի իր բնակարանում էի արդեն:
Հաջորդ օրն իսկ, Սեդան ինձ տարավ տիկին Սրբուհու տուն:
92 տարեկան, բավական խնամված կին էր տիկին Սրբուհին, զգացվում էր, որ երիտասար տարիներին գեղեցկուհի էր եղել: Հավանեց ինձ, ու հենց հաջորդ օրվանից, ես անցա աշխատանքի:
Ապրում էի տիկին Սրբուհու տանը, ինչը մի շքեղ ու խնամված պարտեզով շրջապատված, գեղեցիկ առանձնատուն էր: Տան մաքրության հարցերով չէի զբաղվում: Շաբաթը մեկ, մի ֆրանսուհի էր գալիս, տան մաքրությունն էր անում ու գնում, իսկ պարտեզի խնամքով մի տարիքով արաբ էր զբաղվում, ում հետ համարյա ոչ էլ շփվում էի, երբեմն տիկնոջն այցելում էին նաև հարազատներից, որոնք ապրում էին Մարսելում, այդ օրերը տոն էին տիկին Սրբուհու համար:
Իմ գործը դժվար չէր. տիկնոջն օգնում էի առավոտյան արթնանալիս ու երեկոյան քնելիս, նախաճաշ, ճաշ, ընթրիք էի պատրաստում, խոհանոցային գործերով էի զբաղվում, իսկ մնացած ողջ ազատ ժամանակը նստում էի նրա հետ, զրուցում էինք, երբեմն էլ՝ կարճ զբոսանքի գնում: Տիկին Սրբուհին խոսում էր գեղեցիկ արևմտահայերենով, շատ հարցեր էր տալիս այսօրվա Հայաստանից, կլանված լսում էր Երևանի ու Հայաստանի կյանքի, մարդկանց մասին:
Մոտ մեկ ամիս էր անցել, մի օր էլ, թե՝ Նունե, ուզում եմ պատմել քեզ իմ կյանքի պատմությունը, դու կարո՞ղ ես այն գրի առնել: Ես նստեցի դիմացի բազկաթոռին, տիկինը սկսեց:
ՏԻԿԻՆ ՍՐԲՈՒՀՈՒ ԿՅԱՆՔԻ ՍԱՀՄՌԿԵՑՈՒՑԻՉ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մեր ընտանիքը ապրում էր Պոլսում: Հայրս հարգված, Պոլսում ճանաչված առևտրական էր: Եղբայրներս օգնում էին հորս առևտրի գործերում, իսկ ես՝ 16 տարեկան աղջնակ, սովորում էի ֆրանսիական լիցեում: Լիցեում ընկերություն էի անում մի թուրք աղջկա՝ Սաադեթի հետ: Այդ օրը տուն գնալիս, Սաադեթն ասաց.
– Վաղը երեկոյան, մեր տանը նշելու ենք իմ ծննդյան օրը, ծնողներս քեզ նույնպես հրավիրում են: Խնդրում եմ, ծնողներդ թող թույլ տան, որ վաղը դասերից հետո, ինձ հետ մեր տուն գաս, մասնակցես իմ ծննդյան տոնին, դրանից հետո հայրս խոստացավ, որ ինքն անձամբ քեզ ձեր տուն կտանի:
Երբ տանն ասացի այդ հրավերքի մասին, հայրս խոժոռվեց.
– Այս խառնակ ժամանակ միայն թուրքի տուն գնալն էր մնացել:
Բայց մայրս առարկեց.
– Ի՞նչ ես ասում, Ռուբեն, էս խառնակ օրերին թուրքի հրավերը մերժելը վտանգավոր է, աղջիկը թող գնա: Բացի այդ, Սաադեթի ծնողները նորմալ, կիրթ ու զարգացած մարդիկ են, քեզ էլ միշտ հարգանքով են վերաբերվել:
Մայրս համոզեց հորս, ու ես գնացի: Ի՜նչ իմանար իմ խեղճ մայրը, որ թուրքի կիրթն ու զարգացածն ավելի վտանգավոր է հայի համար:
Դե, ինչպե՞ս է անցնում ծննդյան տոնակատարությունն ամենուր, այն էլ՝ հարուստ, ունևոր ընտանիքում: Այդպես էլ այստեղ:
Կեսգիշերին մոտ, երբ արդեն հյուրերն սկսեցին հեռանալ, ես Սաադեթին խնդրեցի, որ հորն հիշեցնի իմ մասին, արդեն շատ ուշ էր, ես ուզում էի տուն գնալ: Բայց հայրը խոժոռ նայեց ինձ, ոչինչ չասաց ու շարունակեց ճանապարհել հյուրերին: Այդ ժամանակ հեռացող հյուրերից մեկը հանկարծ մատնացույց արեց ինձ ու դիմեց Սաադեթի հորը.
– Չասացիք, իսկ ո՞վ է այն չքնաղ գեղեցկուհին, ու՞մ աղջիկն է:
Սաադեթի հայրը նայեց ինձ, ես սարսռացի նրա աչքերի նենգությունից, մի մեծ վտանգի զգացողություն տակնուվրա արեց սիրտս, իսկ թուրքը կեղծ ժպտաց ու պատասխանեց հարցնողին:
– Ա՜, այս գեղեցկուհուն այսօր իմ տուն եմ բերել, որ փրկվի իր ընտանիքին հասանելիք ճակատագրից ու շուտով կդառնա իմ Մահմուդի հարսնացուն:
Այլևս ոչինչ ո՛չ լսեցի, ո՛չ տեսա: Ինչպե՞ս թե՝ փրկվի հասանելիք ճակատագրից, կդառնա Մահմուդի հարսնացուն: Բոլորի համար անակնկալ, ես պոկվեցի տեղիցս ու դուրս փախա: Մութ փողոցներով վազում էի մեր տան կողմն ու սընքըրտում: Ոչ էլ հասկանում էի, թե այս կեսգիշերին այդ ի՞նչ բղավոցներ, լացուկոծի ձայներ, օգնության կանչեր էին: Չէի վախենում փողոցներում վխտացող ասկյարներից, որոնցից դես ու դեն էին փախչում մարդիկ:
Չգիտեմ, թե որքան էի վազել, երևի արդեն հասնում էի մեր տանը, երբ հետևից մի ուժեղ ձեռք բռնեց ուսիցս.
– Սրբու՛կ, կանգնի՛ր, ուշքի արի, Սրբուհի:
Հետ նայեցի, հորեղբայրս էր: Մինչ կհասցնեի մի բառ ասել, հորեղբայրս արագ մի գլխաշոր գցեց գլխիս ու հետևից քաշելով, համարյա վազեցնելով, տարավ: Քիչ հետո մի նրբանցք մտանք, մի անծանոթ դուռ թակեց, դուռը բացվեց, ներս գնացինք: Զարմանքից ու անակնկալից քարացած, շուրջս նայեցի, հորեղբորս կինն էր ու նրանց երկու փոքրիկ աղջիկները: Հորեղբորս կինը առաջ եկավ, փաթաթվեց ինձ ու տարավ, նստեցրեց անկունի աթոռին:
– Զարուհի, այս ու՞ր ենք, մերոնք՝ հայրս, մայրս, եղբայրներս ու՞ր են,- հազիվ կմկմացի ես:
Զարուհին լաց եղավ ու անխոս նայեց հորեղբորս, ով կռացավ ու շշնջաց.
– Հանգստացիր, ամեն ինչ կիմանաս:
Բայց հեշտ էր ասելը՝ հանգստացիր:
– Հորեղբայր, ասա, ի՞նչ է կատարվում:
– Սրբուհի, դու հասուն աղջիկ ես, ուժեղ եղիր,- լացակումած շշնջաց,- թուրք ասկյարները հարձակվել են հայ բնակչության տների վրա, հրդեհել, սպանել են մարդկանց, ձեր տունն էլ հրդեհել են, ես գիտեի, որ դու տանը չես, քեզ էի սպասում ձեր տան մոտերքում:
– Ինչպե՞ս, մեր տու՞նն էլ հրդեհել են, իսկ ծնողներս ու՞ր են հիմա:
Հորեղբայրս լուռ լաց էր լինում, նրա ուսերը հեկեկոցից ցնցվում էին:
Զարուհին գրկեց ինձ.
– Աղջիկս, հիմա մենք ենք քո ծնողները:
Ես ամեն ինչ հասկացա, թուրքերը սպանել են ծնողներիս, եղբայրներիս: Իսկ Սաադեթի հայրը գիտեր, տեղյակ էր այդ հրեշավոր ծրագրից: Ինձ մնում էր միայն ողբալ:
Չեմ հիշում՝ քանի՞ օր անցկացրեցինք այդ տանը, որի տերը նավահանգստում աշխատող մի բեռնակիր հույն էր: Ցերեկները հորեղբայրս հույն Յաննիի հետ ինչ-որ տեղ էին գնում: Ամեն անգամ, հենց վերադառնում էր, Զարուհին հարցնում էր.
– Ի՞նչ եղավ:
– Շուտով, խոստացան, որ շուտով,- ամեն անգամ նույն պատասխանն էր տալիս հորեղբայրս:
Յաննիի կինը պատմում էր, որ թուրքերը նույն ատելությամբ լցված էին նաև հույների նկատմամբ, որ ինչքա՜ն-ինչքան հույներ են սպանել, թուրքի համար հայն ու հույնը մեկ էր, դրա համար իրենք իրենց բարեկամների հետ մի երկու ամիս առաջ են երեխաներին ուղարկել Թուրքիայից դուրս՝ Ֆրանսիայում գտնվող բարեկամների մոտ:
Մի օր էլ հորեղբայրս վերադարձավ, հանձնարարեց, որ արագ, գլխաշորերով փաթաթենք մեր գլուխներն, ինչպես այդ անում են թուրք կանայք, ու տանից դուրս եկանք: Յաննիի կինը համբուրեց, խաչակնքեց, իրենց լեզվով հաջողություն մաղթեց մեզ, ասաց, որ շուտով իրենք էլ կթողնեն, կհեռանան Պոլսից, ուղղակի մի քանի գործեր կան, որ պետք է ավարտեն: Շուտով հայտնվեցինք նավահանգստում: Արդեն մթնել էր: Յաննին մթության մեջ մեզ տարավ մի մեծ նավ, քիչ անց, հայտնվեցինք նավի ներքնահարկում: Հորեղբորս հետ կամացուկ ինչ-որ բան էին խոսում, հետո ձեռքի կապոցը տվեց Զարուհուն ու գնաց՝ հետևից կողպելով նավամբարի դուռը: Տեսանք, որ կապոցի մեջ մեզ համար ջուր ու ուտելիք էր դրել Յաննիի կինը:
Ոչ, ես չեմ կարող նկարագրել նավամբարում անցկացրած մեր մի քանի դաժան օրերը: Սովն ու ծարավը, նավարկումից առաջացած սրտխառնոցն ու գլխապտույտը դեռ մի կողմ, բայց ավելի անտանելի էր, մեզ հոգեկան խանգարման էր հասցնում վախը, որ՝ ուր որէ, դուռը կբացվի, մեզ կհայտնաբերեն: Միայն մեկ անգամ, հանկարծ շատ զգույշ ու կամացուկ դուռը բացվեց, մի ձեռք ջրով ու հացով կապոցը ներս գցեց ու էլի փակեց դուռը: Արդեն չգիտեմ, թե քանի օր անց, նավի վրա աշխույժ շարժում սկսվեց: Հորեղբորս դեմքին ժպիտ նշմարվեց.
– Հասանք, նավը կանգնել է,- շշնջաց նա:
Քիչ անց դուռը բացվեց, մեկը մեզ ձեռքով արեց:
– Գնացինք,- ասաց հորեղբայրս:
Մթության մեջ, ձեռքով անողը մեզ նավից դուրս բերեց: Դա մի արաբ էր: Ես տեսա՝ ինչպես հորեղբայրս աննկատ մի քանի ոսկի դրեց նրա ձեռքի մեջ:
– Մարսել քաղաքն է, ահա, կգնաք այս հասցեով, հույն Յաննին է տվել, այնտեղ կընդունեն ձեզ, կօգնեն,- ասաց արաբն ու հեռացավ:
Շիվար ու մոլոր, երկար կանգնած մնացինք այդտեղ: Լուսանում էր:
– Գնանք,- ասաց հորեղբայրս:
Մտանք քաղաք: Հորեղբորս մոտ մի քանի ոսկի էր մնացել, ասաց, որ հարկավոր է ոսկու խանութ գտնել, մի ոսկի վաճառել ու որևէ տեղ հաց ուտել: Խորացանք քաղաքի մեջ: Փողոցներում քիչ-քիչ եռուզեռ սկսվեց, մարդիկ աշխատանքի էին շտապում, խանութների տերերն ու աշխատողները խանութներն էին բացում, պատրաստվում ընդունելու առաջին հաճախորդներին: Հարկավոր էր հարցնել, թե որտե՞ղ կարելի է գտնել ոսկու խանութ: Այստեղ օգնության եկավ ֆրանսերենի իմ իմացությունը: Դիմեցի անցորդներին, մեկ-երկուսը չգիտեին, բայց երրորդը բացատրեց, թե ինչպես գտնենք:
Ոսկու խանութի տեր ֆրանսիացին սկզբում կասկածանքով ընդունեց մեզ, բայց երբ հորեղբայրս ցույց տվեց ոսկեդրամը, նա վերցրեց, ստուգեց ու առանց որևէ խոսքի, մեզ անծանոթ մի քանի թղթադրամ դրեց սեղանին: Այդ պահին մեզ չէր հետաքրքրում՝ գումարը շա՞տ էր-քի՞չ էր: Վերցրեցինք այն ու մտանք հենց մոտակայքի սրճարանը: Սրճարանի աշխատողը ոտից գլուխ նայեց մեզ, հասկացավ, որ փախստականներ ենք, մտածեց, որ գումար չենք ունենա, բայց երբ հորեղբայրս ցույց տվեց ձեռքում սեղմած գումարը, տղան հետ քաշվեց դռնից, մենք ներս մտանք:
Գլուխներս կախ, անձայն ուտում էինք՝ առանց մեր շուրջը նայելու, երբ հանկարծ հորեղբայրս ասաց.
– Մի քիչ դանդաղ կերեք, մարդիկ մեզ են ապշահար նայում:
Գլուխներս բարձրացրեցինք, իրոք, բոլորը մեզ էին նայում, նայում էին անթաքույց խղճահարությամբ: Հանկարծ կողքի սեղանից մի կին մոտեցավ ու կոնֆետներ տվեց հորեղբորս երեխաներին, հետո մի ուրիշը մոտեցավ, միրգ դրեց սեղանին, հետո էլի, էլի մոտեցողներ եղան, տարբեր քաղցրավենիքներ էին շարում սեղանին ու հեռանում:
– Մերսի, մերսի,- նրանց շնորհակալություն էինք ասում, ու արցունքներ էին թափվում մեր աչքերից:
Մոտեցավ սրճարանի տերը, մի տոպրակ պարզեց ինձ ու ասաց, որ նվեր տված քաղցրավենիքը մենք կարող ենք մեզ հետ վերցնել:
Այդպիսին էր մեր առաջին շփումը Ֆրանսիայի ու ֆրանսիացիների հետ: Ու ես սիրեցի նրանց՝ ֆրանսիացիներին, այդ սերը շարունակվեց, պահպանվեց մինչ այսօր: Ես միշտ մտածել եմ, թե ինչպե՞ս կարող եմ արտահայտել իմ սերն ու շնորհակալությունը, իմ խորին հարգանքը առ ֆրանսիացի ժողովուրդը:
Սրճարանից դուրս եկանք, հարցնելով հասանք արաբի մեզ
տված հասցեով: Քաղաքի արվարձանում գտնվող մի փոքրիկ տուն էր այդ: Դուռը բացեց տանտիրուհին, իմանալով, թե ովքե՞ր ենք, որտեղից, նա ներս հրավիրեց ու ձայնեց ամուսնուն: Պարզվեց հույն ընտանիք են, որ Պոլսից Մարսել են տեղափոխվել երեք տարի առաջ: Մենք շատ ուրախացանք, որ նրանք խոսում էին թուրքերեն, ու մերոնք կարող էին շփվել, զրուցել նրանց հետ, պատմել, թե ինչ է կատարվում Պոլսում: Նրանք ցնցվել էին մեր պատմածներից, թեև անսպասելի չէին մեր պատմածները նրանց համար
Երկու օր մնացինք մեր հույն բարեկամների տանը: Երրորդ օրը տեղափոխվեցինք, հենց նրանցից քիչ հեռու, վարձով տրվող մի բնակարան գտանք:
Ու Մարսելում սկսվեց մեր կյանքի նոր փուլը: Ի դեպ, մեր հույն նոր բարեկամներից իմացա, որ քաղաքը հիմնադրվել է մ. թ. ա. շուրջ 600 թվականին, Փոքր Ասիայից եկած հույների՝ ֆոկեյացիների կողմից։ Այդ ժամանակ այն կոչվում էր «Մասալիա» (հուն.՝ Μασσαλία, լատ.՝ Massilia կամ Massalia)։
***
Արդեն երկու տարի էր՝ աշխատում էի Մարսելի արվարձանային մի գողտրիկ սրճարանում: Բարի սրճարանատիրուհին շատ հոգատար ու ուշադիր էր իմ նկատմամբ, նրանից ես շատ-շատ բաներ սովորեցի, առավել ևս՝ կատարելագործեցի ֆրանսերենի իմ իմացությունը:
Մեզ մոտ հաճախ էր առավոտյան սուրճը խմելու գալիս մի վեհաշուք ֆրանսիացի տիկին: Տիկնոջը միշտ սպասարկում էր անձամբ մեր սրճարանատիրուհին. հարցնում էր նրա որպիսությունը, բարի օր մաղթում ու խոնարհումով հեռանում: Այդ օրը, երբ սրճարանատիրուհին սուրճը սեղանին դնելուց, իր սովորական բարեմաղթանքից հետո ցանկանում էր հեռանալ, հանկարծ տիկինը դիպավ նրա թևին, կանգնեցրեց ու մի կարճ զրույց ունեցան, ինչի ընթացքում մի քանի անգամ երկուսն էլ նայում էին իմ կողմը, հետո սրճարանատիրուհին ձեռքով ինձ իրենց մոտ կանչեց:
– Աղջիկս,- ասաց նա,- մադամ Ալիսն ուզում է, որ նրա տանն աշխատես, որպես տնտեսուհի, վարձատրությունը կլինի այստեղ ստացած քո գումարի եռակին, կհամաձայնվե՞ս:
– Ես հիմա ոչինչ չեմ կարող պատասխանել, պետք է խորհրդակցեմ հորեղբորս հետ,- ասացի ես:
Պատասխանս հավանաբար դուր եկավ մադամին, քանի որ մեղմ ու սիրալիր ժպտաց, ապա ինձ պարզեց մի թղթի կտոր, ասաց.
– Վերցրու, այստեղ իմ տան հասցեն է, եթե համաձայնվեք, վաղը եկ իմ տուն:
Երեկոյան հորեղբորս, Զարուհու հետ քննարկեցինք մադամի առաջարկն ու որոշեցինք համաձայնվել:
Հաջորդ օրը գնացի նշված հասցեով, տնային աշխատողն ընդունեց ինձ, ուղեկցեց մի շքեղ հյուրասենյակ, ինչպիսին ես տեսնում էի կյանքում առաջին անգամ: Մադամ Ալիսը տան աշխատողին հանձնարարեց տանել, ցույց տալ ինձ սենյակներն ու բացատրել իմ պարտականությունները:
Բայց հիմա ես ուզում եմ քիչ շեղվել մադամ Ալիսի տան թեմայից, պատմել իմ մասին:
Զարուհին ասում էր,որ ես շատ գեղեցիկ օրիորդ եմ դարձել: Նա հնարավորինս գեղեցիկ հագուստներ էր ինձ համար գնում, իր ձեռքով սանրում, հյուսում, գեղեցիկ ձևավորում էր մազերս՝ տանից դուրս գալուց առաջ: Մի խոսքով Զարուհին ինձ համար մայր էր, մեծ քույր էր: Նա երազում էր, որ մի օր հայտնվի գեղեցիկ, հարուստ երիտասարդ, ով անպայման հայ լինի ու ինձ ամուսնության առաջարկ անի: Իսկ երկրպագուների պակաս ես չունեի, ովքեր նույնիսկ փողոցում մոտենում էին ինձ, խնդրում ծանոթանալ կամ գնալ զբոսնելու: Բայց ինձ դուր էր գալիս մեր բարեկամ հույնի տղան՝ Ալեքսը, ով իր լուրջ մտադրության մասին նույնիսկ Զարուհու հետ էր խոսել: Հորեղբայրս ու Զարուհին դեմ էին, որ ես ամուսնանամ Ալեքսի հետ:
– Հասկանու՞մ ես, դու պետք է ամուսնանաս, ընտանիք կազմես միայն հայ երիտասարդի հետ, դու պետք է հայ երեխաներ ծնես, բազմացնես մեր տառապյալ, գլխատված ազգը: Շտապելու հարկ չկա, ուղղակի հարկավոր է ավելի շատ շփվել քաղաքի հայ ընտանիքների հետ:
Եվ իսկապես, շուտով մեզ հյուր եկավ հորեղբորս աշխատանքային ընկերներից մեկը՝ տղայի հետ: Ասաց, որ սպասում են, որ տղան՝ Սեդրակը, մի քանի ամիս հետո ուսումը ավարտի ու ամուսնացնեն, չթաքցրեցին, որ որպես հարսնացու, ինձ են աչքի տակ առել: Այդ օրվանից Սեդրակն սկսեց այցելել մեզ: Երբեմն միասին երեկոները դուրս էինք գալիս, զբոսնում, զրուցում: Սեդրակն ինձ դուր էր գալիս, բայց խոստովանեմ, որ սիրահարված չէի: Ես լիովին համաձայն էի հորեղբորս, որ պետք է ամուսնանամ միայն հայ երիտասարդի հետ, հայ երեխաներ ունենամ, որոնց կնքեմ ծնողներիս ու եղբայրներիս անուններով: Սեդրակն ասում էր, որ ամուսնանալուց հետո, ես պետք է թողնեի աշխատանքը, ինչպես մյուս հայ կանայք, երեխաներ բերեի, զբաղվեի տան գործերով:
Իսկ մինչ այդ, շարունակում էի աշխատել մադամ Ալիսի տանը:
Մեկ ամիս էր, ինչ աշխատում էի, երբ մադամ Ալիսը կանչեց, նստեցրեց կողքին, ասաց.
– Սրբուկ, ես քեզ շատ սիրեցի, բայց այսպիսի խնդիր է ծագել. եղբայրս՝ Ժորժը, շատ մեծ տան մեջ միայնակ է ապրում: Երեք տարի առաջ մահացել է կինը, իսկ որդին, կնոջ ու երեխայի հետ, ապրում են Փարիզում: Օրերս տան աշխատողը մեկնել է հայրենիք՝ Բուլղարիա, էլ չի վերադառնալու, ես ուզում եմ, որ դու տեղափոխվես՝ աշխատելու եղբորս տանը: Ժորժը բարեհոգի մարդ է, մըրթմըրթան չէ, առանձնապես պահանջկոտ չէ, երբ տեսնում է, որ աշխատողը բարեխղճորեն է կատարում իր գործը, իսկ քո բարեխղճության հարցում արդեն կասկած չունեմ:
Ինձ ոչինչ չէր մնում անելու, համաձայնվեցի:
Գնացինք: Մադամ Ալիսն ինձ ներկայացրեց եղբորը, գովեց իմ աշխատասիրությունը, համեստությունը: Եղբայրն առանց երեսիս անգամ նայելու՝ ասաց.
– Եղավ, թող անցնի աշխատանքի:
Պարոն Ժորժը մոտ 70 տարեկան, սպիտակահեր, բայց բավական առույգ տղամարդ էր: Նա քիչ էր տանը լինում: Առավոտյան մի բաժակ սև, դառը սուրճ էր խմում, գնում, երբեմն վերադառնում էր երեկոյան՝ իմ տուն գնալուց քիչ առաջ: Հաճախ ցերեկները, ճաշի ժամին, զանգում էր, զգուշացնում, որ գալու է ընկերոջ հետ: Ինձ հետ համարյա չէր խոսում, միայն՝ բարև, ցտեսություն, շնորհակալություն:
Մի օր էլ, նրա սուրճը, ինչպես միշտ դրեցի սեղանին, ցանկացա դուրս գալ, հանկարծ կանգնեցրեց:
– Աղջիկ, դու հա՞յ ես, քո ընտանիքը Պոլսի՞ց է Մարսել եկել:
– Այո, պարոն,- պատասխանեցի ու զգացի, որ նա շատ հետաքրքիր, ուսումնասիրող հայացքով է ինձ նայում:
Այդ օրը հենց այդքանով էլ ավարտվեց մեր զրույցը, բայց հաջորդ օրերին նա կարծես փոխվեց, այլ մարդ դարձավ. սկսեց հետաքրքրվել իմ ընտանիքով, հարցեր էր տալիս Պոլսի մեր կյանքից, մի օր էլ խնդրեց, որ հայկական ճաշատեսակ պատրաստեմ: Ես հարիսա պատրաստեցի, ինչը նրան շատ դուր եկավ: Հետո տոլմա էլ փաթաթեցի: Նա խնդրեց, որ իր հետ սեղան նստեմ, միասին ճաշենք: Չեմ ուզում երկարացնել, խորանալ մանրամասների մեջ, ուղղակի ասեմ, որ պարոն Ժորժի հետ մեր հարաբերությունը փոխվեց, դարձավ ավելի անկաշկանդ: Երբ այդ մասին պատմեցի Զարուհուն, վերջինս մի տեսակ, ինձ համար անսպասելի ու անհասկանալի, մտահոգվեց ու քիչ խիստ ձայնով ասաց,
– Զգույշ մնա, ի՞նչ մտերմություն կարող է լինել աղքատ, փախստական հայ աղջկա ու մեծահարուստ գործարանատեր, տարիքոտ ֆրանսիացու միջև: Տես, որ այդ մասին Սեդրակի մոտ չխոսես:
Ես հետևեցի Զարուհու խորհրդին, ինձ սկսեցի ավելի հեռու պահել, խուսափում էի պարոն Ժորժի հետ զրույցներից ու սեղանի շուրջը նրա հետ նստելուց: Պարոնս իսկույն զգաց, նկատեց այդ փոփոխությունը: Բայց նա սկսեց ավելի հաճախ ցերեկները տուն գալ՝ ճաշելու: Երկար նստում էր հյուրասենյակում, ու ես զգում էի նրա ճնշող հայացքը, որ ամենուր ինձ էր հետևում: Ես այնքան էլ լավ չէի հասկանում, թե ի՞նչ է ուզում ինձանից այդ մարդը, որ ինձ պապիկի տեղ էր գալիս:
Մի օր էլ նա ձայնեց ինձ:
– Սրբուհի, ե՛կ, նստիր, քեզ հետ խոսելու բան ունեմ:
Մի տեսակ անհանգիստ կանխազգացումով, նստեցի աթոռի ծայրին, նա մի փոքրիկ տուփ դրեց սեղանին:
– Սրբուհի, վերցրու, բաց արա տուփը:
Դողդողացող մատներով բաց արեցի տուփը: Այնտեղ մի զույգ ականջօղեր էին, ես իմ կյանքում երբեք չէի տեսել այդքան գեղեցիկ զարդ:
– Քեզ համար եմ գնել, կախիր ականջներիդ, դրանք շատ կսազեն քո գեղեցիկ դեմքին,- քնքշորեն ասաց նա:
Ես սարսռացի՝ իմ առջև պատկերացնելով Զարուհու սաստող հայացքը: Փակեցի տուփը, հետ հրեցի:
– Շնորհակալ եմ, պարոն Ժորժ, բայց ես չեմ կարող վերցնել ձեր նվերը:
Նա մի տեսակ մռայլվեց, քիչ լռեց: Ես վեր կացա:
– Ես կարո՞ղ եմ գնալ, պարոն:
– Ոչ, դեռ նստիր, քեզ հետ խոսելու բան ունեմ:
– Տասն օրից,- շարունակեց նա,- ես գործով գնալու եմ Շվեյցարիա, դու երևի լսել ես այդ երկրի հրաշք բնության մասին, ուզում եմ, որ դու նույնպես ինձ հետ գաս:
Ես տեղում անհանգիստ շարժում արեցի:
– Համբերիր, դեռ ոչինչ մի ասա, լսիր ինձ մինչև վերջ: Ճիշտ է, մեր միջև տարիքային բավական մեծ տարբերություն կա, բայց ես առույգ, առողջ տղամարդ եմ, ես ուզում եմ, որ իմ կողքին կին լինի, և այդ կինը դու լինես, իմ անմեղ հրեշտակ: Շատ կանայք կերազեն իմ կողքին, ինձ հետ լինել, բայց միայն քեզ եմ ես տեսնում իմ կողքին: Խոստանում եմ, որ քեզ թագուհու նման կպահեմ, ինձ հետ դու երջանիկ կլինես: Եթե համաձայնվես, կխոսեմ հորեղբորդ հետ, նա չի կարող ինձ մերժել, միայն դու համաձայնվիր, ինձ հետ գնանք Շվեյցարիա: Դու ինձ հիմա ոչինչ մի պատասխանիր, հասկանում եմ, շփոթված ես, քեզ համար անակնկալ է իմ այս առաջարկը, գնա, երկար մտածիր, երկու օրից կպատասխանես: Հուսով եմ, քո պատասխանը կերջանկացնի ինձ: Դու կդառնաս այս դղյակի թագուհին, ստիպված չես լինի այլևս կատարել նսեմացուցիչ աշխատանքներ, դու կունենաս քո տնտեուհին ու սպասուհին:
Չիմացա, թե ինչպես հասա տուն, Զարուհուն ասացի, որ ուժեղ գլխացավ ունեմ ու անկողին մտա: Եկավ Սեդրակը, ես դուրս չեկա սենյակից: Չգիտեմ ինչու, մի տեսակ մեղավորության զգացում ունեի, ամաչում էի տանեցիներից, Սեդրակից:
Գիշերը բաց աչքով լուսացրեցի: Առավոտյան հագնվեցի ու գնացի: Պարոն Ժորժը, սովորականի նման բարևս առավ, ես անցա խոհանոց: Նա հետևիցս եկավ, ասաց:
– Սրբուհի, այսօր ճաշին գալու եմ մի շատ մտերիմ մարդու հետ, խնդրում եմ, ձեր հայկական ճաշատեսակներից մի բան պատրաստիր:
Երբ կեսօրին եկան, հյուրը հետաքրքրությամբ նայեց իմ դրած ճաշի սեղանին, հաճույքով կերավ տոլմայից, գովեց: Պարոն Ժորժը խնդրեց, որ սուրճը բաց պատշգամբում մատուցեմ, ու հյուրի հետ տեղավորվեցին պատշգամբի բազմոցներին:
Խոհանոցում ես թարմ նարնջի հյութ էի պատրաստում: Խոհանոցից պաշգամբ նայող բաց պատուհանից լսում էի նրանց զրույցը, որի ընթացքում լսեցի Ստամբուլ բառը: Հետաքրքրությունս շարժվեց, կողքից քիչ մոտեցա բաց պատուհանին: Խոսում էին Ստամբուլից եկած ինչ-որ մեծ նավաբեռի մասին: Պարոն Ժորժը մեծ ոգևորությամբ պատմում էր, որ բեռը այս երկու օրը կտեղափոխեն իր գործարան, ու կսկսեն համապատասխան արտադրամասերի կահավորումը:
– Բայց չասացիր, այդ ի՞նչ են բերել Թուրքիայից, ի՞նչ արտադրանք ես տալու,- հանկարծ հարցրեց հյուրը:
– Շատ թանկ բեռ է,- պատասխանեց պարոնս,- թուրքերի կողմից սպանված հայերի ու հույների դիակներ են, ավելի ճիշտ՝ ոսկորներ, որոնց մշակումից ստանալու ենք օճառ ու էլի մի քանի արտադրատեսակներ:
Ձեռքիս բռնած հյութի ամանը շրխկոցով ընկավ գետին ու փշուր-փշուր եղավ: Հաջորդ պահին խոհանոց վազեց պարոն Ժորժը:
– Սրբուհի, ի՞նչ պատահեց:
– Ոչինչ, ես հիմա կհավաքեմ,- մի կերպ կարողացա պատասխանել:
Պարոն Ժորժը մոտեցավ, փակեց բաց պատուհանի փեղկն ու գնաց, հյուրի հետ շարունակեցին իրենց զրույցը:
Ողջ գիշեր ես ուզում էի մարսել լսածս, հասկանալ. այդ ինչպե՞ս, փաստորեն ինչ-որ մեկը կարողացել է հավաքել սպանված հայերի ու հույների 400 տոննա ոսկորներ, դրանք հասցնել Մարսել, վաճառել, որ դրանից օճառ ստանան, հարստանան, միլիոնը միլիարդ դարձնեն: Սիրտս քարացել էր, չէի կարողանում ոչ լաց լինել, ոչ էլ գոնե այդ մասին հորեղբորս բան ասել: Երկար մտածում էի՝ գնա՞լ պարոն ժորժի տուն, վերջը որոշեցի՝ պիտի գնամ, ես այնտեղ անելիք ունեմ: Ողջ ճանապարհին աչքիս առաջ ծնողներս էին, եղբայրներս: Ես խենթանում էի այն մտքից, որ այդ դիակների, ոսկորների մեջ հնարավոր է, որ լինեն նաև իմ ընտանիքի, իմ հարազատների ոսկորները: Դրանք իմ հայ ազգի ոսկորներ էին:
Ճաշին եկավ պարոն Ժորժը: Ես երկրորդ հարկում անկողնու սպիտակեղենն էի փոխում, երբ լսեցի բացվող դռան ձայնը: Կեղտոտ սպիտակեղենը թևիս գցած, դուրս եկա, աստիճաններով բարձրանում էր պարոն Ժորժը: Կանգնեցի հարթակում, նա բարձրացավ, կանգնեց վերջին աստիճանի վրա՝ ինձ դեմ-դիմաց:
– Սրբուհի, այսօր դու ինձ պետք է պատասխան տաս:
Նրա ձայնի մեջ մի տեսակ չոր ու հրամայական տոն որսացի, ինչն էլ մի տեսակ ավելի զայրացրեց ինձ:
– Այո, պարոն Ժորժ, ես համաձայն եմ Ձեզ հետ Շվեյցարիա գալ, բայց մի պայմանով:
– Ասա, Սրբուհի, ասա պայմանդ, ես համաձայն եմ քո բոլոր պայմաններին,- ձայնի տոնը փոխված, մի տեսակ դողահար ու կեղծավոր ասաց նա:
– Ես Ձեզ հետ կգամ ու ընդհանրապես Ձեր կողքին, որպես հավատարիմ ու նվիրված կին կլինեմ, եթե Դուք որևէ տեղ հողին հանձնեք Ստամբուլից բերված, սրի քաշված հայ ու հույն մարդկանց ոսկորները, թող նրանք հանգչեն գերեզմանում, չի բացառվում, որ իմ ծնողների, եղբայրների ոսկորներն էլ այդ բեռի մեջ լինեն,- ասացի ու փղձկացի, բայց հաջորդ պահին էլ շանթահարվեցի պարոնի քրքիջից;
– Այդ ի՜նչ ես ասում, աղջիկ, ի՜նչ հողին հանձնել, ի՜նչ գերեզման, դու չես հասկանում, թե ինչ ասել է բիզնես, գործարարություն, Դու գիտե՞ս, թե ես որքան մեծ գումար եմ վճարել այդ բեռի համար,- նա շարունակեց ծիծաղել,- հա՜-հա, ծնողներիդ ես հիշել, հասկանում եմ, նրանց համար գերեզման ես ուզում, ես խոստանում եմ, մի հողակտոր վերցնել, ծնողներիդ համար գերեզման սարքել, քո սիրտը հովացնել, բայց այդ բեռի հետ դու գործ չունես, աղջիկ, ու մյուս անգամ չհամարձակվես այդ մասին բարձրաձայն խոսել, փաստորեն դու այնքան էլ միամիտ ու մաքուր չես, ինչպես կարծել եմ, դու ականջ ես դրել ընկերոջս հետ երեկվա մեր խոսակցությանը,- նրա ձայնը դարձավ չոր ու դաժան,- ահա, թե ինչպիսին եք դուք՝ հայերդ, փաստորեն թուրքը գիտեր, թե ինչ է անում, ում հետ ինչպես է վարվում, քո ազգը բնաջնջվել է, նրանից այդ ոսկորներն են մնացել, փաստորեն դրանք էլ իրենցից վտանգ են ներկայացնում:
Ես ցնցվեցի, փաստորեն նա արդարացնում էր թուրքին, ատում, արհամարհում էր իմ ազգին:
– Թողեք, ես հեռանում եմ ձեր տանից, ես այլևս ձեր աշխատողը չեմ, դուք անսիրտ մարդ եք,- համարձակ նրա աչքերին նայեցի ես ու ոտքս գցեցի, որ աստիճանով ցած իջնեմ:
– Ո՜չ,- երկու թևերիցս բռնեց նա,- դու ոչ մի տեղ էլ չես գնա, ես թույլ չեմ տա, դու կենթարկվես ինձ, հիմա ես ոստիկանություն կկանչեմ ու կհայտնեմ, որ դու իմ տանից գողություն ես կատարել:
– Թողեք ինձ,- անզուսպ ճչացի ու թևերս նրա ձեռքերից ազատելով, որքան ուժ ունեի, հրեցի նրան:
Պարոն Ժորժը աստիճանի վրա հետ գնաց, չկարողացավ հավասարակշռությունը պահել ու աստիճաններով գլորվեց ցած, գնաց, խփվեց աստիճանների դիմաց դրված մարմարե մեծ ծաղկամանին: Ես տեղում քարացա: Պարոն Ժորժն անշարժ ընկած էր:
Ուշքի գալով, աստիճաններով հուշիկ իջա ցած, մոտեցա: Աչքերը բաց էին, բայց անշարժ էր, քունքի մոտ արյան փոքրիկ շիթ կար: Մի պահ շիվար կանգնեցի, բայց հանկարծ ներսիցս մի թույլ ձայն լսեցի:
– Այդպես թուրքն էլ մի օր կստանա իր պատիժը, Սրբուհի, հավաքիր քեզ, չհանձնվես,- մորս ձայնն էր:
Ուշքի եկա, հավաքեցի ինձ, դողահար վիճակս անցավ, գիտակցեցի կատարվածը, խղճահարության ոչ մի նշույլ չզգացի մեռածի նկատմամբ: Դարձա սառն ու ինքնավստահ, վախս էլ անհետացավ ինչ-որ տեղ: Հիմա, մոտ 70 տարի անց, այդ հիշելիս, էլի սարսռում եմ, բայց հավատա, այն ժամանակ չսարսռացի, այդ պահին ես իմ հայ ազգի հավաքական կերպարն էի, որ պատժում էի իմ ազգին ատողին ու արհամարհողին, թուրքի սպանդը արդարացնողին: Ինչպես շուն Թալեաթին սպանող Թեյլերյանն ասաց՝ ես մարդ էի սպանել, բայց ես մարդասպան չէի:
Հավաքեցի աստիճանների վրա թափված կեղտոտ սպիտակեղենը, տարա լվացքասենյակ ու վազեցի դուրս: Պարոն Ժորժի վարորդը նստած էր փոքրիկ պահակատանը: Բղավեցի, որ շուտ գա: Վարորդը եկավ:
– Ներս մտիր, տես, պարոն Ժորժին ի՞նչ է պատահել, ես խոհանոցից դուրս եկա, այսպես ընկած էր:
Զանգեցինք, քիչ հետո եկավ բժիշկը, ապա ոստիկանությունն ու մադամ Ալիսը:
Բնականաբար ոստիկանն առաջինն ինձ դիմեց: Ես ասացի, որ խոհանոցում իմ գործին էի, պարոն Ժորժը զանգեց, որ գալիս է ճաշելու: Քիչ անց եկավ, ըստ սովորության, բարձրացավ՝ հագուստը փոխելու: Ես հացի սեղանն էի պատրաստում, հանկարծ ձայն լսեցի, խոհանոցից դուրս եկա, տեսա՝ պարոն Ժորժն արդեն ընկած է այստեղ, ձայն տվեցի վարորդին, հետո տեղյակ պահեցինք, դուք ու բժիշկը եկաք:
Մինչ ես պատմում էի այդ բոլորը, պարոն Ժորժի անձնական բժիշկը ավարտեց դիակի զննումը, լուռ բարձրացավ, հերթով նայեց բոլոր կանգնածներին, հանկարծ դիմեց ինձ.
– Դուք բուլղարուհի՞ եք,- հավանաբար գիտեր, որ նախորդ տնտեսուհին բուլղարուհի էր:
Ինձ մի դող բռնեց, մի դող բռնեց:
– Ոչ, ես հայ եմ,- հազիվ կմկմացի:
Բժիշկը խորաթափանց հայացքով այնպես նայեց, կարծես մի անսպասելի բան ասացի: Ես հազիվ դիմացա այդ հայացքին ու մի կերպ ոտքի վրա մնացի: Վերջ, նա գլխի ընկավ, որ ես եմ հրել՝ մտածեցի:
– Ի՞նչ կասեք, բժիշկ,- հարցրեց հեկեկացող մադամ Ալիսը:
– Առայժմ ոչինչ չեմ կարող ասել, մինչև դիահերձում չկատարեմ: Երկու օրից, վերջնական եզրակացությունը կներկայացնեմ ոստիկանությանը:
Ոստիկաններն ինձ ու վարորդին իրենց հետ տարան ոստիկանություն: Մինչ այդ, երբ բժիշկը հավաքում ու կոճկում էր իր բժշկական պայուսակը, պայուսակի վրա ես ֆրանսերենով կարդացի՝ դոկտոր Ա. Ղասաբյան: Բժիշկը հայ էր:
Երկու օր անցկացրեցի ոստիկանությունում: Երրորդ օրը ոստիկանը խցի դուռը բացեց, ինձ դուրս կանչեց:
– Դուք ազատ եք, կարող եք տուն գնալ:
Հերթապահ ոստիկանի մոտ ես ոտքս կախ գցեցի:
– Իսկ ի՞նչ էր պատահել Պարոն Ժորժին,- հարցրեցի հերթապահին:
– Ստացվել է բժշկական եզրակացությունը, ըստ դրա, պարոն Ժորժը ուղեղի կաթված է ստացել, որի պատճառով էլ գլորվել է աստիճաններից:
Նորից աչքիս եկավ բժշկի պայուսակի վրայի գրությունը՝ Ա. Ղասաբյան: Ես խորը շունչ քաշեցի:
Գնացի տուն: Դե, արդեն պարզ էր, թե ոստիկանությունում երկու օր իմ գտնվելը ի՜նչ վիճակի էր հասցրել տանեցիներին, ինչպես նաև՝ Սեդրակենց տանեցիներին:
– Սրբուհի, վերջապես պատմիր, ի՞նչ է կատարվել պարոն Ժորժի տանը,- բացականչեց հորեղբայրս:
Ես մանրամասն պատմեցի ողջ եղելությունը: Բոլորը քարացել էին, ոչինչ չէին կարողանում ասել:
– Իմ խեղճ աղջիկ,- գլուխս գրկեց Զարուհին,- այս ինչի՞ միջով ես անցել:
***
Մոտ մեկ ամիս, ես տանից դուրս չեկա: Այն պահին, երբ հրել էի պարոն Ժորժին, նա գլորվել էր աստիճաններից ու մեռած ընկած էր գետնին, ես չէի ապրել այն վախն ու սոսկումը, որ հետո, օրեր անց, պատեց ինձ: Աչքիս առաջ շարունակ նրա բաց աչքերն էին:
Այդ ընթացքում հորեղբայրս ու Սեդրակի հայրը, նրանց հետ միասին նաև մեր հույն բարերար հարևանները, բոլոր հնարավոր ուղիներով հետաքրքրվեցին, բայց այդպես էլ նրանց չհաջողվեց իմանալ հայ ու հույն սպանվածների 400 տոննա դիակների ճակատագրի մասին: Որոշ ժամանակ անց, ինչպես ֆրանսիական, այնպես էլ հունական ու ամերիկյան մամուլում, կծկտուր հաղորդագրություններ եղան այդ մասին՝ ՏԽՈՒՐ ԲԵՌԸ վերնագրով, բայց թե ի՞նչ եղավ, վերջապես որտե՞ղ հանգրվանեց ոսկորներով այդ տխուր բեռը, ոչ մի տեղ այդպես էլ չնշվեց, մոռացվեց, անցավ, գնաց:
Երկու ամիս անց, ես ու Սեդրակը ամուսնացանք ու տեղափոխվեցինք ապրելու Փարիզում: Սեդրակը շատ հոգատար ու ուշադիր ամուսին էր, լավ մարդ: Տարիների ընթացքում մենք աշխատեցինք, տուն ու տեղի տեր դարձանք, բայց ցավոք, ես չկարողացա նրան երեխա պարգևել: Ծանր հիվանդությունից հետո, քսան տարի առաջ, Սեդրակը մահացավ, իսկ ես, ինչպես տեսնում ես, դեռ ապրում եմ, ամեն առավոտ, ամեն երեկո աղոթում եմ իմ Հայ ազգի համար, նրա վաճառված ոսկորների համար, այդ ՏԽՈՒՐ ԲԵՌԻ համար, ինչի մեջ, հավանաբար նաև իմ հարազատների ոսկորներն էին:
Ահա, սիրելի Նունե, այս է իմ կյանքի ողբերգական պատմությունը:
***
Ես երկու տարի մնացի տիկին Սրբուհու տանը: Երբ լրացավ նրա 95 տարին, տիկին Սրբուհին հիվանդացավ, անկողին ընկավ ու այլևս անկողնուց չբարձրացավ: Աշնանային մի անձրևոտ օր, նա աչքերը հավերժ փակեց, գնաց, միացավ իր ցեղասպանված ծնողներին, եղբայրներին:
Ես վերադարձա Հայաստան, Երևան:
ՄԵԼԱՆՅԱ Պ Melanya Petrosyants
H.G. Հույն պատմաբան Վլասիս Ագձիդիսն ուսումնասիրել է այս թեման՝ առանձնացնելով այս սարսափելի փաստերն ապացուցող աղբյուրները՝ Eleftherotypia, New York Times եւ Midi պարբերականները, Էրվե Ժորժելի «Զմյուռնիայի ավերման հետ կապված, ֆրանսիական արխիվների անհամապատասխանությունը» վերնագրով աշխատությունը եւ Էլիաս Վենեզի անունով մի ականատեսի վկայությունները «31328. ստրկության գիրք» վերնագիրը կրող գրքում։
«Փոքր Ասիայում աղետի հետ կապված սարսափելի պատմություն՝ վաճառքի կմախքներ», գրել է Վլասիս Ագձիդիսն ու հավելել՝ կարո՞ղ են զոհերի մնացորդները սպանողների համար հարստության աղբյուր հանդիսանալ:
Թամեր Չիլինգիրն իր «Քեմալիստներն ինչպես 50 հազար դիակ վաճառեցին ֆրանսիացիներին» հրապարակման մեջ հիշեցրել է, որ 1924-ի դեկտեմբերին, Սալոնիկում հրատարակվող «Մակեդոնիա» պարբերականը եւս անդրադարձել է այս թեմային՝ «Տխուր բեռ» վերնագրով)։

Մելանյա Պետրոսյանց

Վարչապետ ջան, Նիկոլ ջան, որդի ջան, շնորհավորում եմ, բարի տարեդարձ

Քեզ առողջություն, ընտանիքիդ, չորս երեխաներիդ գլխից անպակաս լինես:
Նիկոլ ջան, տղա ջան եմ ասում, քանի որ իմ մեծ տղայից մեկ ամսով էլ փոքր ես, ու իմ մայրական սիրով ու գորովանքով եմ ասում՝ տղա ջան, որդի ջան, քեզ ուժ, էներգիա, համբերություն, հնարամտություն, որ բռնածդ դժվարին գործը բարով-խերով, անփորձանք նպատակին հասցնես, էս ժողովրդի վիզը ծուռ չթողնես, հավատացել, սիրել, վստահել է քեզ էս ժողովուրդը ու քո երեսին է նայում: Նիկոլ ջան, տղա ջան, իհարկե, ժողովուրդն էլ, ես էլ ժողովրդի հետ, մեկ-մեկ վրդովվում ենք, քեզ քննադատում ենք, ուղղություն ենք ցույց տալիս: Բա ո՞նց, առանց դրա ո՞նց կլինի, բա դու ձեր տանը քո երեխաներին չե՞ս խորհուրդ տալիս, խելքում-խրատում, տեղը գալուց էլ՝ ձայնդ բարձրացնում: Այդպես էլ մենք: Դու էս ժողովրդի զավակն ես, կասեն էլ, սխալդ մատնացույց էլ կանեն, բա ո՞նց, միսդ էլ կուտեն, համա ոսկորդ չեն գցի: Հիշի՛ր, էս ժողովուրդը քեզանից սպասելիքներ ունի, միսդ կուտի, ոսկորդ կպահի, դու ես իր ցանկությունների, երազանքների կատարողը, ոսկորդ ո՞նց կգցեն:
Ուրեմն՝ ասածս ի՞նչ է, բալես, որ առողջ լինես, շենքով-շնորհքով լինես, մեզ հուսախաբ չանես, քո ժողովրդի, քեզ վստահողների հետ լինես:
Աստծո աջը գլխիդ լինի, քեզ միշտ հաջողության ճանապարհը ցույց տա, որ ժողովրդին քեզ հետ այդ ճանապարհով տանես, մեզ էլ խալխի դեմը սևերես չթողնես:

Մելանյա Պետրոսյանց։

ԱՐԱԳ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈւՄ

ԴԵՏԵԿՏԻՎ
————–
ԱՐԱԳ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈւՄ
– Արամ, կրկնում եմ, ես այս ֆաբրիկայի 51% բաժնետերն եմ և կտրուկ դեմ եմ գործարանը վաճառելուն, այն էլ օտարերկրացիներին։ Այո, դժվարություններ կան, խնդիրներ ունենք, բայց դրանք հաղթահարելի են։ Ես համոզված եմ, որ գնելուց հետո, նրանք կփակեն ֆաբրիկան, շենքը կօգտագործեն այլ նպատակների համար, ի՞նչ պետք է անեն, ու՞ր են գնալու այսքան աշխատողներն ու բանվորները։ Այնպես որ՝ փակենք այս խոսակցությունը, ես գործարանը չեմ վաճառում,- իր խոսքն ավարտեց Հարություն Պետրոսյանը։
– Բայց դու մտածիր, թե աշխատողների եկող ամսվա աշխատավարձն ինչպե՞ս ես վճարելու,- չէր հանձնվում մյուս բաժնետեր Արամ Ներսիսյանը,- Հարութ, քարը փեշիցդ թափիր, լավ առաջարկ է, ֆաբրիկային լավ գին են տալիս, ուրիշ անգամ դժվար թե այսպիսի հաճախորդ ունենանք, ֆաբրիկան հեռանկար չունի։
Երբ Արամը դուրս եկավ, Հարություն Պետրոսյանը իր մոտ կանչեց գործավարուհուն։
– Հասմիկ ջան, վերցրու այս թղթապանակը, այստեղ ֆաբրիկայի սեփականության անձնագիրն է և էլի մի քանի շատ կարևոր թղթեր։ Թաքցրու թղթապանակը, տար ձեր տուն, թող ոչ ոք ոչինչ չիմանա սրա մասին։ Կտաս հորդ, նա գիտի՝ ինչպես պահել,- մի պահ լռեց, հիշեց անկողնային հիվանդ դասընկերոջն ու շարունակեց,- պա՞րզ է, հասկացա՞ր, բացարձակապես՝ ոչ ոք, բացի մեր երկուսից։
– Պարզ է, հասկացա, Հարութ հորեղբայր։
Աղջիկը վերցրեց թղթապանակը, դուրս եկավ, այն տեղավորեց ցելոֆոնե տոպրակի մեջ, աշխատանքից հետո իր հետ տուն տարավ, հանձնեց հորը։
Արամ Ներսիսյանը իր աշխատասենյակ մտավ ու հեռախոսահամար հավաքեց։
– Ալլո, Սուրիկ, Հարութը չի համաձայնվում, կտրուկ հրաժարվում է, հարկավոր է ուրիշ բան մտածել։
– Դե, լավով չի համաձայնվում, ուրիշ կերպ կվարվենք, երեկոյան արի մեր տեղը, կխոսենք,- ասաց Սուրիկն ու հեռախոսը անջատեց։
Երկու օր անց, Հարություն Պետրոսյանի ընդունարանում էին հավաքվել մարզկենտրոնի կարի ֆաբրիկայի մի քանի աշխատողներ։
– Լավ, Հասմիկ, այդ ինչպե՞ս է, որ իր բացակայելու մասին Պետրոսյանը նույնիսկ քեզ տեղյակ չի պահել,- զարմացած դիմում էին նրանք գործավարուհուն։
Բոլորի հայացքներն ուղղվեցին ընդունարան մտնող Արամին։
– Այս ինչու՞ եք խառնվել իրար, մարդը ֆաբրիկայի գործերով շատ շտապ երևի ինչ-որ տեղ է մեկնել, ի՞նչ կա, դե, կներեք, որ բոլորիդ հատ-հատ տեղյակ չի պահել,- զայրալից տոնով հավաքվածներին դիմեց նա ու դարձավ գործավարուհուն,- Հասմիկ, դուռը բա՞ց է, ինձ շտապ պետք է այնտեղից մի գրություն վերցնել,- ու մտավ Պետրոսյանի աշխատասենյակ։
Քիչ անց այնտեղից դուրս եկավ, մտահոգ նորից դիմեց գործավարուհուն։
– Հասմիկ, դու տեղյակ չե՞ս, Պետրոսյանը որտե՞ղ է պահում ֆաբրիկայի սեփականության անձնագիրն ու մյուս փաստաթղթերը։
Գործավարուհին ուսերը վեր քաշեց։
– Ես ոչինչից տեղյակ չեմ, նա ինձ ոչինչ չի ասել։
Աղջիկը զգաց, որ պատասխանը ավելի մտահոգեց Արամին։
Երեկոյան կողմ, Արամը նորից մտավ Պետրոսյանի աշխատասենյակ, երկար մնաց այնտեղ, բայց նորից մտահոգ ու դատարկաձեռն դուրս եկավ։ Երբ Հասմիկը այդ բոլորի մասին տանը պատմեց հորը, հայրը անհանգստացավ։
– Հարութը փորձանքի մեջ է, հարկավոր է շտապ տեղյակ պահել ոստիկանությանը։
․․․
Մարզային վարչության համայնքային ոստիկանության տեղամասային բաժանմունքի երիտասարդ տեսուչ, լեյտենանտ Վրեժ Գևորգյանը նստեց իր անձնական ավտոմեքենան, ուղղություն վերցրեց իրեն ամրացված հարևան Արևագալ գյուղը, որտեղից ահազանգ էր ստացվել, թե գիշերն անծանոթ, առանց համարանիշի ավտոմեքենա է գյուղում պտտվել։ Իսկ քիչ առաջ ահազանգ ստացվեց, որ արդեն երկրորդ օրն է, անհետացել է մարզկենտրոնի կարի ֆաբրիկայի տնօրեն Հարություն Պետրոսյանը։ Տեղամասային տեսուչը դեպի Արևագալ գնացող մարզկենտրոնի կանգառում նկատեց իր համադասարանցի Ծովիկին։
– Ծով, այս ու՞ր։
– Գյուղ,- ձեռքը Արևագալի կողմը պարզեց աղջիկը,- գյուղի դերձակի մոտ շոր եմ կարել տվել, տատս զանգեց,այսօրվա համար դերձակը կանչել է՝ շորը փորձելու։ Ժամանակ ունե՞ս, կարո՞ղ ես հասցնել։
– Նստիր,- իսկույն կողմնորոշվեց Վրեժն ու մեքենայի դուռը բացեց։
Լավ առիթ է, Ծովիկի տատու տանն էլ կհետաքրքրվի գյուղի անցուդարձից, գիշերվա առանց համարանիշի մեքենայով։
– Ասում ես, այդ ի՞նչ դերձակ է, որ մեր քաղաքը թողած, գյուղի շոր կարողի մոտ ես գնում,- հետաքրքրվեց Վրեժը։
– Վայ, Վրեժ ջան, շատ հարմար դերձակ է, էս քաղաքի կեսը գնում, իր մոտ են շոր կարել տալիս։ Նախ, որ կտորների մեծ տեսականի ունի, կարծես կտորի խանութ մտած լինես, մի սենյակում թոփերով այնքան տարբեր կտորներ կան դարսած, կարողանում ես քո ճաշակով մի բան ընտրել, էլ չես ընկնում խանութները, հետո՝ բավական մատչելի գնով է կարում, մերոնց էլ հարևան է։ Հա, էդ շոր կարող Սաթիկի մեծ տղան էլ էստեղի կարի ֆաբրիկայում ինչ-որ վարորդ է, էժան գնով է էդ կտորները առնում, բերում, շուտասելուկի նման ասաց աղջիկը։
Տեղամասային տեսուչը լարվեց․ ֆաբրիկայի տնօրենն անհետացել է, դերձակի տղան էլ այդ ֆաբրիկայում վարորդ է, տունն էլ լիքը, թոփերով կտոր կա, ինչպես խանութում։
Հասան գյուղ։ Ծովիկի տատու երկհարկանի տունը գյուղի համարյա ծայրին էր։ Գեղեցիկ գյուղ էր։ Ինչպես Արարատյան դաշտի մյուս գյուղերը, այստեղ էլ տները թաղված էին այգիների մեջ, գյուղը հատկապես հայտնի էր իր Դեմիրճյան սորտի խնձորով։
Քեռու տանը նրանց դիմավորեց Ծովիկի տատը՝ մի առույգ ու պինդ, տարիքով կին, որ ժամանակին հողի լավ աշխատավոր էր եղել։
– Եկեք, ներս մտեք, երեխեք ջան, տատը ձեր ջանին մեռնի։ Դուք մտեք ներս, ես հիմա կոֆե դնեմ, բերեմ,- հետո դարձավ թոռանը,- Ծով ջան, էս քո դասարանցի Վրեժն ա, չէ՞, ձեր հարևան Ասոյի տղեն։
– Հա, տատ ջան, ինքն է, խնդրեցի, բերեց։
– Դե, մտեք, մտեք ներս, հեսա կոֆեն բերեմ, նոր տեսնենք՝ ինչ կա-չկա, հետո կգնաս Սաթիկի մոտ։
Ծովիկն ու Վրեժը, զարմանալով տատի հիշողության վրա, ներս գնացին, իսկ տատը թեքվեց պատշգամբից, որ խոհանոց մտնի։
Հանկարծ տատի աչքն ընկավ հարևանի կիսակառույց ամառանոցի կողմը, ուր իր տասներկու տարեկան թոռ Վաչիկը կռացել էր, տան նկուղից դուրս եկող նեղ, կլոր անցքով ներս էր նայում։ Բայց հենց նույն պահին էլ, տատը տեսավ, որ հարևանի բակ մտավ շոր կարող Սաթիկի տղան ու բռունցքը թափահարելով, սպառնալով ու հայհոյելով վազեց թոռան՝ Վաչիկի կողմը։ Տատը հյուրերին էլ մոռացավ, կոֆեն էլ, երիտասարդի թեթևությամբ, ձեռքը սպառնալի առաջ տնկած, իջավ աստիճաններից ու վազեց դեպի կիսակառույցի բակը։ Հասավ այն պահին, երբ շոր կարող Սաթիկի տղան թոռանը տակը դրած, երկու ձեռքերով կոկորդից խեղդում էր։ Մի պահ տատի սիրտը կանգնեց, բայց հաջորդ պահին շուրջը նայեց, տեսավ ծառին հենած բահը։ Բահը վերցրեց ու որքան ուժ ուներ, թափով խփեց թոռան վրա կռացած տղայի գլխին։ Տղայի անշունչ մարմինը փռվեց գետնին։
– Գետինը մտնես դու, գետինը, աչքերդ բռնի էն հացը, որ իմ ձեռից կերել ես, էս ինչ ես անում,- բղավեց նա Սաթիկի տղայի հասցեին, հետո կռացավ թոռան կողմը,- Վաչիկ ջան, բալա ջան, էդ անասունը քեզնից ի՞նչ էր ուզում։
Երեխան ուշքի էր եկել, բայց դողացնում, չէր կարողանում խոսել։
Տատի աչքն հանկարծ ընկավ Սաթիկի տղայի մեկնված մարմնին։
– Վայ, էս ի՞նչ էղավ, էս ի՞նչ արեցի, էս լակոտը կարողա՞ մեռավ։
Նույն պահին, տեսնելով, որ տատն ուշանում է, Ծովիկը դուրս եկավ պատշգամբ ու լսեց տատի բղավոցը։
– Հա-վա՜ր, ժողովուրդ, հասե՛ք, Սաթիկի տղուն սպանեցի։
– Վրեժ, արի,- ձայնեց Ծովիկն ու աստիճաններով ցած սլացավ։
– Տատ, ձենդ կտրի, հանգստացի,- տեղ հասնելով, լացող տատի բերանը ձեռքով փակեց աղջիկը։
Վրեժը մոտեցավ, շոշափեց մեկնված տղայի զարկերակն ու դարձավ տատին։
– Տատ, հանգստացիր, տղան չի մեռել, ուղղակի ուշաթափվել է։
– Հա՞,- միանգամից ձայնը կտրեց տատն ու շուռ եկավ թոռան կողմը,- Վաչիկ ջան, բալա ջան, դու ո՞նց ես։
Հետո դարձավ Վրեժին ու Ծովիկին․
– Այ բալամ, էն տեսա, որ էս ջանավարը էրեխուն դրե տակը, վզից խեղդում էր, բահը վերցրի ու տվի գլխին։
Վրեժը մոտեցավ երեխային։
– Վաչիկ ջան, հանգստացիր, միայն ասա, ի՞նչ էր պատահել, ինչու՞ էր այս տղան քեզ խեղդում։
– Դե՛,- սնքրտալով սկսեց պատմել երեխան,- ես պադվալի էն ծակից մարդու ձեն լսեցի, մեկը գոռում էր՝ օգնեցեք, կռացա, որ տենայի, ո՞վ էր, էդ պահին էլ Սաթիկի տղեն հասավ, դրեց տակը, սկսեց խեղդել։
Վրեժը զգաստացավ, արագ թողեց երեխային, մոտեցավ մեկնված տղային, քանի դեռ վերջինս ուշքի չէր եկել, շատ արագ մարմինը շուռ տվեց, երկու թևերը հետ ոլորեց ու գրպանից հանած ձեռնաշղթաները հագցրեց դաստակներին։
Հետո մոտեցավ Վաչիկի ցույց տված անցքին, որը նկուղի օդափոխման համար էր բաց թողնված։ Անցքը շատ փոքր էր, ոչինչ չէր երևում, կռացավ, բերանը մոտեցրեց անցքին ու ձայն տվեց․
– Մարդ կա՞ այդտեղ։
Հարցը կրկնեց երկու անգամ։
– Օգնեցեք,- լսվեց նկուղից։
– Ո՞վ եք, ինչպե՞ս եք հայտնվել այդտեղ։
– Կարի ֆաբրիկայի տնօրենն եմ, Հարություն Պետրոսյանն եմ։ Անծանոթ մարդիկ երկու օր առաջ առևանգել են ինձ, այս գիշեր այստեղ բերեցին, գլխիս տոպրակ էր հագցված, չգիտեմ՝ ովքե՞ր էին, ու՞ր են բերել։
– Լավ, Հարություն Պետրոսյան, Ձեզ հետ խոսում է համայնքային ոստիկանության տեղամասային տեսուչը, հանգստացեք, սպասեք, շուտով Ձեզ դուրս կբերենք այդտեղից։
– Տատ, Ծով, ձայններդ կտրեք, ինձ լսեք։
Վրեժի խոսքի տոնից տատն ու Ծովիկը հասկացան, որ գործը լուրջ է։
– Հիմա սրան անձայն տանում ենք տուն։
Սաթիկի տղային գլխին իջած բահի հարվածից մի կերպ ուշքի բերեցին։
Վրեժը նայեց այս ու այն կողմ, հանկարծ տատուն ասաց․
– Տատ, ապա մի էդ գլխիդ լաչակը հանիր, տուր։
Տատը սուս ու փուս լաչակը հանեց։ Վրեժը լաչակով կապեց Սաթիկի տղայի բերանը, որ չկարողանա բղավել ու հրամայեց։
– Առաջ անցիր։
Սաթիկի տղային բերեցին տատու տուն, փակեցին ներքնահարկում։ Վրեժը տղայի գրպանից ինչ-որ բանալի հանեց։
– Սա էն նկուղի բանալի՞ն է։
Տղան անորոշ գլխով արեց։
Տեղամասային տեսուչը գնաց ու մի տասը րոպեից վերադարձավ կիսակառույց ամառանոցում փակված, կարի ֆաբրիկայի տնօրեն Հարություն Պետրոսյանի հետ, որը հազիվ էր կանգնում ոտքի վրա։
– Տատ ջան, Ծով ջան, այս մարդուն կերակրեք, թող սենյակում հանգստանա, մինչև ես գամ։ Բոլորիդ արգելում եմ տանից դուրս գալ, ուշադիր եղեք, որ Վաչիկն էլ դուրս չգա։ Պատշգամբ էլ դուրս չգաք, ոչ մեկի հետ ոչինչ չխոսեք, մինչև ես գամ,- հետո դիմեց տատին,- տատ, Սաթիկի տղայի պահպանությունը քեզ եմ հանձնում, գլխից մազ չպակասի, ես շատ շուտ կգամ։
– Էղավ, տղա ջան,- մեջքը ուղղեց, զգաստ կեցվածք ընդունեց տատը, հետո գնաց բոստանի քաղհանի երկարպոչ թագուջակը բերեց, դրեց կողքին, աթոռն էլ դրեց Սաթիկի տղային ներքնահարկում փակած դռան դեմն ու հանդիսավոր նստեց վրան։
– Վրեժ, շուտ կգաս, չէ՞։
– Իհարկե, շատ շուտ,- ասաց տեսուչն ու նստեց մեքենան։
Մի պահ մտածեց՝ ի՞նչ անել, հետո հանեց հեռախոսը, հավաքեց Համայնքային ոստիկանության բաժանմունքի պետի հեռախոսահամարը։
– Պարոն մայոր, տեղամասային տեսուչ Վրեժ Գևորգյանն է։
Մանրամասն նկարագրեց գիշերվա առանց համարանիշի մեքենայի մասին ինֆորմացիայի հետևից գալը, Ծովիկին դերձակի մոտ բերելը, տատի տուն մտնելն ու Հարություն Պետրոսյանին գտնելու, դուրս բերելու բոլոր մանրամասները։
– Լեյտենանտ Գևորգյան, ոչ մի ինքնագործունեության այլևս չդիմես։ Դուրս արի գյուղից, մայրուղու խաչմերուկում սպասիր, օպերատիվ խմբի հետ գալիս եմ։
Մայրուղու գյուղ մտնող խաչմերուկում օպերատիվ խմբի տղաները տեղափոխվեցին Վրեժ Գևորգյանի ավտոմեքենան, որպեսզի ոստիկանական մեքենան գյուղում ուշադրություն չգրավեր։
Ծովիկի տատի բակ մտնելուց հետո, Վրեժը արագ ծածկեց լայն դարպասները։ Աշխատանքից արդեն վերադարձել էին նաև Ծովիկի քեռին ու կինը։
Համայնքային ոստիկանության բաժանմունքի պետ՝ մայոր Պողոսյանը նախ զրուցեց առևանգված Հարություն Պետրոսյանի հետ։
– Միայն այն կարող եմ ասել, որ վերջերս արտասահմանցի ինչ-որ մարդիկ սկսել էին հետաքրքրվել ֆաբրիկայով, ցանկանում էին գնել այն։ Իմ գործընկեր, մյուս բաժնետերը ինձ համոզում էր՝ համաձայնել նրանց առաջարկած գնին ու վաճառել ֆաբրիկան, բայց ես դեմ էի։ Երկու օր առաջ, ֆաբրիկայից ուշ ժամի դուրս գալիս, մոտեցան երկու անծանոթներ, ասացին, որ զրուցելու բան ունեն, առաջարկեցին մոտենալ իրենց ավտոմեքենային։ Գնացինք, ավտոմեքենայի մոտ գլխիս հարված զգացի, ուշքի եկա մի մութ տեղում, երևի մեկ օր այդտեղ մնալուց հետո, անցած գիշերը ինձ տեղափոխեցին այստեղ, այս անգամ գլխիս տոպրակ էին հագցրել, ոչ ոքի չեմ տեսել, ոչ էլ գտնվելուս վայրն եմ իմացել։
Մայոր Պողոսյանը իջավ ներքնահարկ, ուր դեռ աթոռին նստած, իր գերյալին էր հսկում Ծովիկի տատը։
– Բարև, մայրիկ ջան։
– Աստծո բարին, բալա ջան։ Դու՞ ես մեծավորը։
– Հա, մայրիկ ջան, ես եմ, կարելի՞ է քեզ մի քանի հարց տալ։
– Բա ո՞նց, բալա ջան, արի էստեղ նստի, հարցերդ տուր,- կողքի աթոռը ցույց տվեց տատը։
– Մայրիկ ջան, էս տղան, որ հիմա փակել եք ձեր նկուղում, ո՞վ է, ճանաչու՞մ ես։
– Վայ, բա ո՞նց չեմ ճանաչում, բալա ջան, մեր ներքևի հարևան, շոր կարող Սաթիկի պուճուր տղեն ա,- տատը ձեռը պարզեց Սաթիկենց տան ուղղությամբ,- Սաթիկի մարդը մեռած ա, Սաթիկն էլ մեր գյուղապետ Սամոյի քուրն ա։ Իրանք լավ մարդիկ են, բան չունեմ ասելու, համա, որ էս քյորփա էրեխուն դրե տակը, խեղդում էր, իմ աչքով տեսա, բալա ջան, ես դրա դիվանը պիտի անեմ,- ասելիքը վերջացրեց տատն ու նորից զգաստ նստեց։
– Մայրիկ ջան, իսկ այդ շոր կարող Սաթիկի մեծ տղան ի՞նչ է անում։
– Սաթիկի մեծ տղեն էլ աշխատող, ստեղծող, բերող տղա ա,- ասածից գոհ տեսք ընդունեց տատը,- էդ սաղ տունն իրա ուսերին ա, ինքը կրում, բերում ա, մերն էլ կարում ա, ապրում են։ Հեչ պակաս բան էլ չունեն։
– Պարզ է,- մտահոգ ասաց մայորը,- մայրիկ ջան, շատ շնորհակալ եմ։ Հիմա, խնդրում եմ, դուռը բաց արա, էդ տղային տեսնեմ։
․․․․
Մայոր Պողոսյանը լեյտենանտ Վրեժ Գևորգյանի հետ մոտեցան ծառի ստվերում նստոտած օպերատիվ խմբի տղաներին։
– Ուրեմն՝ այսպես,- խմբին դիմեց մայորը,- լեյտենանտ Գևորգյան, քո ինքնագործունեության մասին բաժանմունքում դեռ կխոսենք, իսկ հիմա, շատ զգույշ ֆաբրիկայի տնօրենին նորից հետ ես տանում, փակում կիսակառույցի նկուղում, դուք՝ երկուսդ,- մայորը մատնացույց արեց երկու օպերատիվ ծառայողների,- դարանակալում եք կիսակառույցի կողքի մոշի թփերում, մենք այստեղից կհետևենք։ Նրանք ուր որէ, անպայման կգան։
Հետո կապվեց ոստիկանության իրենց բաժանմունք, խնդրեց, որ մի օպերատիվ խումբ հերթապահի գյուղ մտնող խաչմերուկում։
Երեկո էր, ուր որէ, կմթներ։ Մեծ թթենու վրայի իր դիտակետից օպերատիվ խմբի տղաներից մեկը հայտնեց․
– Պարոն մայոր, երկու ավտոմեքենա են այս կողմ գալիս։
Ավտոմեքենաները հասան կիսակառույց ամառանոցի բաց բակն ու կանգնեցին։ Առաջին մեքենայից իջան երկու երիտասարդներ, գնացին կիսակառույցի կողմը, իջան ներքնահարկ։ Երկրորդ մեքենայի մեջ գտնվող երեք տղամարդիկ մնացին իրենց տեղում։
Մայոր Պողոսյանը ազդանշան ուղարկեց գյուղ մտնող ճանապարհին իր կանչին սպասող օպերատիվ խմբին, ապա դարձավ կողքին գտնվող մյուսներին, որոնց միացել էր նաև Ծովիկի քեռին։
Մի քանի րոպե անց, ներքնահարկից դուրս եկան երկու երիտասարդները՝ թևանցուկ աչքերը կապած Հարություն Պետրոսյանին։ Նույն պահին էլ մոշի թփերի հետևում դարանակալած օպերատիվ խմբի տղաները դուրս թռան, իսկ երկրորդ մեքենայի մեջ գտնվողները չհասցրեցին հասկանալ, թե ինչպես հայտնվեցին զինված ոստիկանների շրջապատման մեջ։ Օգնության հասած լրացուցիչ խմբի ծառայողները բաց արեցին երկրորդ մեքենայի դուռը, ներսում եղածներին դուրս քաշեցին։
Առևանգող երիտասարդներից ազատված կարի ֆաբրիկայի տնօրենը մոտեցավ մեքենայից դուրս հանված, դաստակներին ձեռնաշղթաներ հագցրած տղամարդկանց։
– Արամ, դու՞, բայց ինչու՞,- տեսնելով գործընկերոջը՝ զարմացած բացականչեց Հարություն Պետրոսյանը։
– Հարութ, Հարութ ջան, ես մեղավոր չեմ, ինձ ստիպեցին, ահաբեկեցին, ես այլ ելք չունեի,- լացակումած բացականչեց կարի ֆաբրիկայի մյուս սեփականատեր Արամ Ներսիսյանը։
Հարություն Պետրոսյանը զզվանքով շուռ տվեց գլուխն ու անցավ։
․․․
Իրենց տան պատշգամբում հավաքված տատը, Ծովիկը, քեռու կինն ու երեխաները շունչները պահած հետևում էին ոստիկանների անձայն, վարժ ու արագ գործողություններին։Արդեն հանգիստ շունչ քաշեցին, երբ կալանավորված Արամ Ներսիսյանին, կարի ֆաբրիկայի վարորդ՝ դերձակ Սաթիկի մեծ ու փոքր տղաներին, մյուս անծանոթներին ոստիկանական մեքենայով ճանապարհելուց հետո, մայոր Պողոսյանը, լեյտենանտ Գևորգյանի հետ մտան իրենց բակ ու բարձրացան տան երկրորդ հարկի պատշգամբը։ Մայորը մոտեցավ տատին։
– Մայրիկ ջան, մեր՝ մարզային ոստիկանության կողմից խորին շնորհակալություն հանցագործության բացահայտմանը աջակցելու համար,- հետո դարձավ տատի կողքին կանգնած Վաչիկին,- քեզ նույնպես շնորհակալություն, տղա ջան, հանցագործության իսկական բացահայտողը դու ես եղել,- ծիծաղեց մայորն ու շոյեց տղայի գլուխը,- հը՞, որ մեծանաս, ի՞նչ ես դառնալու։
– Ոստիկան,- հպարտ պատասխանեց տղան։
– Մեռնեմ քո ոստիկան ջանին,- գորովանքով թոռանը փաթաթվեց տատը։
Մելանյա ՊետրոսյանցՄելանյա Պետրոսյանց

Առաջին Սերը

Որպես ոստիկան, իմ առաջին շրջայցն ու մեծ սերը

Ոստիկանական բարձրագույն դպրոցն ավարտելուց հետո, նշանակվեցի Աշտարակի շրջանի մի քանի գյուղերի տեսուչ։ Նշանակմանս երկրորդ օրն էր, պետը կանչեց իր մոտ, թե՝ Ներսիսյան, Կ․ գյուղից ահազանգ է ստացվել, որ համագյուղացիներ Անուշավան Գևորգյանի ու Սամվել Ենոքյանի կռվի արդյունքում կոտրվել է Անուշավան Գևորգյանի ոտքը, գնա տես, ի՞նչ է այնտեղ կատարվել, խոսեցրու երկու կողմերին էլ, վկաներին էլ, ամեն ինչ մանրամասն գրի առ, բեր, պետք լինի, գործ կհարուցենք։ Երբ դուրս էի գալիս սենյակից, հետ կանչեց, թե՝ տես, հա, խիստ կլինես, չխաբվես էդ գյուղացիների ջան-ղուրբանին, սուրճից էլ կհրաժարվես, քիթ ու մռութ ցույց կտաս, քեզ պաշտոնական կպահես։ Լավ, ասացի ու դուրս եկա։ Հասա գյուղի տակ, հանկարծ մեքենայի շարժիչն անջատվեց, իջա, բզբզեցի, ճար չեղավ, չի միանում ու չի միանում։ Ձեռքս թափ տվեցի ու մտա գյուղ։ Օգոստոսյան ճըքճքան շոգ էր, ճանապարհը՝ փոշոտ, լեզուս էլ ծարավից չորացել էր, դե, իմ վիճակը պատկերացրեք։ Դպրոցն անցա, գյուղսովետն երևաց։ Հասա այն պահին, երբ մի կին դուռն էր փակում։ Բարև տվեցի, բարև առա։
– Գյուղսովետի նախագահին եմ ուզում,- ասացի։
– Նախագահը գնացել է Աշտարակ՝ բժշկի, մեղուն ականջը կծել ա, ալերգիա ա սկսվել մոտը։ Էսօր շատ ուշ կգա,- ասաց կինը։
– Իսկ դուք ո՞վ եք, ինչու՞ եք այս ժամին գյուղսովետի դուռը փակում։
Կինը պտտվեց իմ կողմը, նախ մի դժգոհ հայացքով չափեց ինձ ոտքից գլուխ։
– Չհասկացա, լավ եմ անում, փակում եմ, իմ ընդմիջման ժամն է, տուն եմ գնում, համ էլ ես ծծկեր երեխա ունեմ, ինձ մի ժամ էլ ավել ընդմիջում է հասնում,- ասաց ու առանց վրաս նայելու գնաց։
– Լավ, գոնե ասեք, թե ո՞ր կողմն է Անուշավան Գևորգյանի տունը,- նրա հետևից կանչեցի ես։
Կինը շուռ եկավ, ձեռքը պարզեց հակառակ կողմի վրա։
– Այ, էդ կողմով ուղիղ գնա, խանութ կտեսնես, մի քիչ էլ գնաս, կանաչ մեծ դարպասը Անուշավան ապոր տունն ա,- ու մի երկու քայլ հետ եկավ,- էդ ինչի՞ որ, կարո՞ղ ա Անուշավան ապոր կոտրած ոտի համար։
– Այո, հենց դրա։
– Վայ, տնաշեն, հարևան են, մի կարճ խոսակցություն են ունեցել, Վարսո զալոն էլ հրել ա, ապերն ընկել, ոտը ջարդել ա, դուք էլ դարձրիք եսիմ ինչ, դրա համար Աշտարակից էս շոոգին էկել, հասել ես գյուղ,- արհամարհանքով ձեռը թափ տվեց կինն ու գնաց։
Հասա կանաչ դարպասին, խփում եմ, խփում եմ, դարպասը բացող չկա։ Վերջապես ոտքերի ձայն լսեցի ու աղջկական դժգոհ ձայն, թե՝ դարպասը բաց է, ինչու՞ եք ջարդում։ Դարպասի փոքրիկ դուռը բացվեց ու․․․Էլ ի՞նչ ու։ Դռան մեջ, սրբիչը նոր լվացած գլխին փաթաթած, եղնիկի աչքերով մի աղջիկ էր կանգնած։ Առանց այն էլ ծարավից չորացած լեզուս ավելի չորացավ, կպավ բերանիս։ Աղջկա գլխի սրբիչը սահեց, ընկավ ցած ու թաց խոպոպները թափվեցին ուսերին։ Մի կերպ թուքս կուլ տվեցի ու հասկացա, որ ես չկամ։
– Պապ, էստեղ մի ոստիկան է եկել,- տեսնելով իմ լուռ, հիմար վիճակը, դեպի վերևի պատշգամբը ձայն տվեց աղջիկը։
– Ասա, թող վերև բարձրանա,- վերևից եղավ պատասխանը։
Աղջկա հետևից փոքրիկ, ծաղկազարդ բակն անցա, ոտքս գցեցի առաջին աստիճանին, որ բարձրանամ, թե ի՞նչ կատարվեց հետս ( այս երեսուն տարի է, մտածում եմ ու չեմ կարողանում հասկանալ), ոտքերս փաթաթվեցին իրար, ու ես, հասակով մեկ, փռվեցի աստիճանների վրա։ Ուշքի եկա կողքիս կանգնած աղջկա ծիծաղից։ Այնպես էր ծիծաղում, այնպես էր կչկչում, ուսերով, ողջ մարմնով ցնցվում էր։
– Անու՜շ, էդ ի՞ն եղավ,- վերևից ձայնեց պապը։
– Պապ, ոստիկանի ոտքը սայթաքեց, ընկավ,- ծիծաղի միջից ձայնեց աղջիկը։
Իսկ ես հիմարի նման մեկնվել էի, ոչ էլ վեր կենալու փորձ էի անում։ Բայց կարծում եք, որ ուզենայի, կարո՞ղ էի վեր կենալ, ցավից ոտքս շարժել չէի կարողանում։ Աղջիկն էլ կարծես հասկացավ, որ ինչ-որ լուրջ բան կատարվեց, ծիծաղը կտրեց ու անհանգստացած կռացավ դեպի ինձ։
– Ի՞նչ պատահեց, կարո՞ղ է Ձեր ոտքը վնասվեց, եկեք օգնեմ, բարձրանաք։
Աղջկա թևին հենված, մի կերպ բարձրացա աստիճանները ու հենց այդ պահին էլ ինքս ինձ խոստովանեցի, որ իմ կյանքում դեռ երբեք նման հաճելի պահ չեմ ապրել, ես պատրաստ էի այդպես, աղջկա ուսին հենված, գնալ մինչև աշխարհի վերջը, էլ ի՞նչ ցավ, ինչ բան։ Վերջապես հասանք պատշգամբ, ուր թախտին, գիպսի մեջ դրված ոտքը բարձին, մեկնված էր Անուշավան Գևորգյանը։
Մի կերպ տեղավորվեցի սեղանի մոտ դրված աթոռին, աշխատելով զսպել ոտքիս ցավը։
– Հը՞, մեր տղա, էդ ո՞նց արեցիր, որ ընկար,- հետո դարձավ թոռանը,- Անուշ, մի էն Սամոյին ձեն տուր, թող գա, տեսնի, տղու ոտը հո չի՞ վնասվել։
– Սամո ապեր, Սամո ապեր,- հենց պատշգամբից հարևանի տան կողմը բղավեց Անուշը,- շուտ արա, արի, պապը կանչում է։
– Ինչ կա՞, լեյտենանտ ջան, էս ի՞նչ ես կորցրել մեր կողմերում,- մինչև Սամո ապոր գալը, հարցրեց Անուշավան Գևորգյանը։
– Ընկեր Գևորգյան,- մի կերպ կմկմացի ես,- ոստիկանությունը ահազանգ է ստացել, որ Ձեր ու հարևան Սամվել Ենոքյանի մեջ վեճ է ծագել, ինչի արդյունքում էլ Դուք կոտրել եք Ձեր ոտքը։
– Վա՜յ, լեյտենանտ, լեյտենանտ,- միանգամից բարձր ձայնով սկսեց ծիծաղել Անուշավան Գևորգյանը։
Հենց այդ պահին էլ շնչակտուր հասավ Սամո ապերը, նա ինքը՝ Սամվել Ենոքյանը։
– Հը, ժողովուրդ, էս ի՞նչ խաբար ա,- զարմացած հայացքը ինձանից դեռ ծիծաղող հարևանին ուղղեց Սամո ապերը։
-Սամո,- ծիծաղի միջից նրան դիմեց Անուշավանը,- լեյտենանտը ահազանգ է ստացել, որ ես ու դու վիճել ենք, ինչի արդյունքում ես կոտրել եմ ոտքս, բա՜;
– Հա՞,- շփոթվեց Սամո ապերը,- ի՞նչ անեմ, ձեն տամ, Վարսոն գա՞։
– Տո՛, արի, նստի տեղդ, է՛, ի՞նչ Վարսո, ինչ բան,- ծիծաղը թողեց, լրջացավ Անուշավանն ու դիմեց թոռանը,- Անուշ, դու գնա, մի դառը, սերով կոֆե դիր։
Այստեղ ես հիշեցի պետի հանձնարարությունը՝ սուրճից կհրաժարվես։
– Սամո,- դարձավ հարևանին,- լեյտենանտը մեր աստիճանի վրա ընկավ, ոտն օլորեց, նայիր, տես, հո վնաս չի՞ եղել տղու ոտին։
Սամո ապերը կռացավ, շոշափեց կոշիկից հանած ոտքս, ոտքիս թաթը աջ արեց, ձախ արեց, վերև-ներքև արեց։
– Չէ, բան չկա, խուրդեքն են թափել,- ասաց հարևանին, հետո ինձ դիմեց,- հագիր, հագիր կոշիկդ, բան չկա, կցավա, կարող ա ուռի էլ մի քիչ, իրիկունը, որ տուն էթաս, կինդ թող ոտդ դնի գոլ ջրի մեջ, սապոնով մի քիչ հանգիստ տրորի, կանցնի, կգնա։ Հիմի, որ ապոր քաշած էն թթի արաղից մի բաժակ խմես, ցավը չես զգա,- ասաց գործից հասկացող մարդու նման վստահ ու նստեց։
– Ոչ, ոչ, ես չեմ խմում,- շտապեցի թթի արաղից հրաժարվել ես, ապա, ինքս էլ չհասկացա, թե ինչու, հիմարի նման ավելացրեցի,- համ էլ ես կին չունեմ։
Այդ պահին Անուշը սեղանին դրեց սուրճով բաժակները։
– Ես սերով սուրճ չեմ խմում,- ասացի, ուղղակի մի բան ասելու համար։
– Սերով սուրճը Ձեզ համար չէ, պապիս համար է,- ասաց Անուշը, սերով սուրճի բաժակը քաշեց պապի դեմն ու գնաց, իսկ ես հիմարավարի աչքս չկտրեցի, հայացքով գնացի նրա հետևից, հանկարծ նա շուռ եկավ, բռնեց իմ հայացքը, չարաճճի ժպիտով լեզու հանեց ինձ ու անհետացավ սենյակ տանող դռնից կախած վարագույրի հետևում։
Զգացի, որ քրտինքի մանրիկ կաթիլները կաթ-կաթ ճակատիցս ընկան դեմքիս ու հոսեցին մարմնովս մեկ։
– Լեյտենանտ ջա՞ն, ասում ես, էդ ի՞նչ ահազանգ է եղել,- կարծես շատ հեռվից լսեցի Անուշավան Գևորգյանի ձայնը։
Էլ լեյտենա՞նտ էր մնացել, ի՞նչ ահազանգ, ի՞նչ բան, խելքս, ուշքս ու միտքս Անուշի հետ գնաց սենյակ։
– Հիմի, որ դու մեր աստիճանների վրա ընկար, ոտդ օլորեցիր, խուրդեքը թափան,- շարունակեց նա,- ո՞վ ա մեղավոր, ե՞ս, որ իմ տուն ես էկել, թե՞ իմ հարևան Սամոն։ Ամոթ ա, ամոթ, լեյտենանտ ջան, գնա պետիդ ասա, որ էն մարդիկ գյուղացի, հարևան մարդիկ են, մի օր լավ, մի օր խռով, մի օր բարիշ, էրէս-էրեսի ապրող մարդ են, ինչի՞ ենք չելած տեղից թշնամի սարքում, գցում իրար ջանի, ավելի լավ ա, դու գնա էն գող, ավազակներին բռնի, էն կաշառակեր շուն-շանորդիներին բռնի, էնքա՜ն կան։
Էլ ի՞նչ երկարացնեմ, էս գյուղ գալու առաքելությունն էլ մոռացա, պետիս հանձնարարությունն էլ։ Սուրճն էլ խմեցի, հետո Անուշավան պապի քաշած թթի արաղն էլ փորձեցի։ Ի՞նչ անեի, ոտքիս ցավը մեղմել պե՞տք էր, թե՞ չէ։ Ոտքս էլ ի՞նչ, ուռեց ու կոշիկս էլ չէր մտնում։ Բայց աչքիս առջև գնացող-եկող Անուշը ոտքս էլ, կոշիկս էլ, տո՛, ոտքիս ցավն էլ մոռացնում էր։ Ուշ երեկոյան միայն, երբ աշխատանքից վերադարձավ Անուշի մեծ եղբայրը, իր ավտոմեքենայով ինձ հասցրեց գյուղի տակ կանգնած մեքենայիս, ու ես ուշքս, միտքս, սիրտս էդ գյուղում թողած, հասա Աշտարակ։ Պետս ոտքիս վիճակը տեսավ, էլ չհանդիմանեց, որ դատարկ ձեռքով, առանց արձանագրությունների էի հետ եկել։ Էդպես էլ էժան պրծա։
Անցավ մի տաս-տասնմեկ օր։ Կիրակի էր։ Շատ անհանգիստ էի, չէ՜, մի մահանա պիտի գտնեմ, գնամ Կ․ գյուղ, տեսնեմ, Անուշավան պապի ոտքը ո՞նց եղավ, գիպսը հանե՞լ են, թողե՞լ են, մի խոսքով՝ պիտի Անուշին տեսնեմ։ Խանութից առևտուր արեցի, կարո՞ղ է դատարկ, ձեռքերս թափ տալով գնայի։ Գլուխս տնկեցի ու դեպի գյուղ։ Հասա Անուշենց դարպասի մոտ, մեքենան կանգնեցրի, իջա։ Դարպասի մոտ երկու մեքենա էլ կային կանգնած։ Աջից, ձախից նայեցի մեքենաներին, անելիքս էի որոշում, հանկարծ դիմացի տան պատշգամբից ձայն տվեցին․
– Լեյտենանտ, լեյտենանտ։
Նայեցի, Սամո ապերն էր։
– Արի, արի,- ձեռքով արեց նա։
Զգացի, որ մի բան էն չի։ Գնացի, մտա Սամո ապոր բակը։ Ընդառաջ եկավ, բարևեցինք։
– Արի, արի լեյտենանտ ջան, ես էդպես էլ գիտեի, որ ուշ-շուտ գալու էիր,- ինձ պատշգամբ առաջնորդեց նա։
– Հա, Սամո ապեր, եկա տեսնեմ, Անուշավան պապի ոտքն ինչպե՞ս է։
– Է՜, այ լեյտենանտ ջան, ես քո փորացավը լավ եմ հասկացել, մենք էլ ենք ջահել եղել, մենք էլ ենք էդ կրակով տապակվել,- ասաց Սամո ապերն ու ձայն տվեց,- Վարսո, Վարսո, մի դառը, սերով կոֆե դիր, ղոնախ ունենք։
Քիչ հետո Վարսո զալոն սուրճը բերեց։
– Վարսո՞, ասում ես՝ էդ Անուշավանենց դարպասի մոտ կանգնած ավտոներն ու՞մն են, ինչի՞ են եկել,- կնոջը դիմեց ապերը։
– Հա, Անուշի ուզողներն են։ Էս երեք օր ա, մեռան գնալով-գալով, Անուշին համոզելով, որ նշանը վերցնի, համա Անուշը էրկու ոտը դրել ա կոշիկի մի թայի մեջ՝ չեմ ուզում, որ չեմ ուզում։ Հերն ու մերն էլ համոզում են, թե՝ գյուղի, իրենց ճանաչած, լավ, ունևոր ընտանիքի տղա ա, ինքն էլ գյուղի մեջ իրա անասունների ֆերման ունի, աշխատող տղա ա, Անուշն էլ էս տարի մանկավարժականը կավարտի, կմտնի գյուղի դպրոցում դաս կտա, էլ ի՞նչ ա պետք, համա իրանց աղջկան չեն կարում համոզեն։ Մենակ Անուշավանն ա, որ ձեն չի հանում, հիմի սաղ նստած, նայում են պապի էրեսին։
Աշխարհը աչքիս մթնեց, ո՞նց թե՝ Անուշին ուզում են նշանել, ես խառնվեցի իրար։
– Սամո ապեր, ճար ունես, ճար արա, ես էլ եմ Անուշին ուզում, էն օրվանից ոչ քուն ունեմ, ոչ դադար,- առանց այս ու այն կողմ ընկնելու, դիմեցի Սամո ապորը։
– Տո, գիտեմ, գիտեմ, լեյտենանտ ջան, այ-հա՜յ, Սամոյի աչքից բա՞ն կփախնի, լավ էլ տեսել, զգացել եմ, այ, դրա համար էլ քեզ ձեն տվեցի, կանչեցի,- խնդմնդաց ապերը։
Ու ընկանք մտքերի մեջ, թե ո՞նց անեն, ի՞նչ անենք։
– Սամո ապեր,- հանկարծ ասացի ես,- վեր ելեք, հենց հիմա գնանք Անուշին ուզելու, ասենք՝ դու իմ մեծ հորեղբայրն ես, մինչև գնամ քաղաք, ծնողներիս հետ գանք, շատ ուշ կլինի։
Ապերը նայեց ինձ, նայեց Անուշենց տան կողմն ու ձայն տվեց․
– Վարսո, հագնվիր, էն Համոյի բերած կանյակն ու բամբաներկան բեր, գնում ենք աղջիկ ուզելու։
– Բա մատանի չկա,- շիվարեցի ես։
– Ոչինչ,- գլուխը սենյակից հանեց Վարսո զալոն,- էսօր կանյակով կեթանք խոսք ուզելու։
Ասացինք ու արեցինք։ Երբ ներս մտանք, առաջինը Սամո ապերը, հետո Վարսո զալոն, վերջում էլ՝ ես, բոլորը զարմացած մեզ էին նայում, ուզում էին հասկանալ, թե սա ի՞նչ հաշիվ է։ Ընդհանուր բարևեցինք, գնացինք, ծանր-ծանր նստեցինք սեղանի շուրջը։ Մի պահ քար լռություն տիրեց։ Սամո ապերը ինձ հանձնարարել էր ոչինչ չխոսել, խելոք ու համեստ նստել։ Նստել էի, բայց վայ էն նստելուն։ Հանկարծ, որտեղից որտեղ մի միտք եկավ, թե՝ բա որ Անուշը կանգնի, ասի, դու ո՞վ ես, ես քեզ չեմ ճանաչում, ոնց եկել ես, էնպես էլ գնա։ Բայց հիշեցի Սամո ապոր ինքնավստահությունն ու խաղաղվեցի, ապերն առանց մի բան իմանալու, ինձ չէր գցի հետևը, գար էս պահին էստեղ, հաստատ Վարսո զալոն Անուշի բերանի գոլը գիտեր, հաստատ էն օրվա իմ գալուց հետո Անուշի հետ բան էր խոսել։ Իհարկե, ինչպես արդեն հետո իմացա, հենց էդպես էլ եղել էր։
Անուշի ուզող տղայի մայրը սկսեց խեթել ապորն ու Վարսո զալոյին, թե անժամանակ էր իրենց գալը, բայց հանկարծ, երեք օր բերանը չբացած Անուշավան պապը իր բամբ ձայնով կեսուրացուին նստեցրեց տեղը, թե Սամոն իր ախպերն է, երբ ուզի կմտնի իր տուն, երբ ուզի դուրս կգա։ Ստեղծված անհարմար վիճակը մի քանի րոպե էլ շարունակվեց, մինչև կեսուրացուն, նոթերը կիտած, վեր կացավ, թե՝ դե լավ, մենք գնանք, իսկ դուք մտածեք ձեր ասելիքն ու մի բան որոշելուց հետո, խաբար կանենք։
Անուշի հայրն ու մայրը նրանց ճանապարհեցին ու հետ դարձան, միայն այդ ժամանակ Անուշավան պապը դարձավ Սամո ապորը։
– Սամո՞, լեյտենա՞նտ, դե, հիմի դուք ասեք, էս ինչ խեր, խաբար ա։
– Անուշավան ջան, իմ մեծ ախպեր, խեր ա,- հետո դարձավ կնոջը,- Վարսո, կանյակն ու բամբաներկան հանի։ Անուշավան ջան, եկել ենք Անուշին ուզենք մեր լեյտենանտին՝ Արտակին, էսօր խոսքն առնենք, մինչև էգուց Արտակիս հարազատները գան, հասնեն։
Հավատու՞մ եք, այդ պահից էլ չեմ հիշում, թե Անուշավան պապն ինչ ասաց, Անուշի հերն ու մերն ինչ ասացին, Սամո ապերն ինչ ասաց, միայն տեսնում էի մյուս սենյակ տանող դռան մեջ կանգնած ժպտացող Անուշին, որ լեզու ցույց տվեց ու փախավ։ Ու ինձ թվաց, որ այդ պահին Անուշն իրեն աշխարհի ամենաերջանիկ աղջիկն էր զգում։
Ուշքի եկա այն ժամանակ, երբ արդեն դրսում, մեքենայիս մոտ կանգնած, Սամո ապերն ասաց․
– Դե, Արտակ ջան, հիմի հանգիստ գնա, էգուց ծնողներիդ հետ, մատանիով կգաք ու էս գործը հորով-մորով կանենք;
Անցել են երկար ու ձիգ 30 տարիներ: Արդեն ոչ Անուշավան պապը կա, ոչ էլ Սամո ապերը, բայց նրանց վառ հիշատակը միշտ իմ ու Անուշի, մեր երեք զավակների հետ է։

Մելանյա Պետրոսյանց

ՈՒՇԱՑԱԾ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

Փողոցի գլխին ծերունին իջավ մեքենայից, ձեռնափայտը թըխկթըխկացնելով նեղլիկ փողոցի սալահատակին, հանդարտ, անշտապ քայլերով մոտեցավ հին տան դռանը, սկզբում ձեռքով, հետո ձեռնափայտով մի քանի անգամ թակեց դուռը: Քիչ սպասեց: Դուռը բացող չեղավ: Ծերունին մոտեցավ հին, ներկաթափ շրջանակով պատուհանին, ձգվեց ոտնաթաթերին, երկար թակեց այն: Հետո ավելի ձգվեց, դեմքը մոտեցրեց, աշխատեց կեղտակոլոլ ապակուց ներս նայել, բայց երևի այդպես էլ չհաջողնեց ներսում ինչ-որ բան տարբերակել: Դողահար մատները սահեցրեց ապակու վրայով, կարծես շոյում էր մյուս կողմի գունաթափ, հին ու տեղ-տեղ քրքրված կիսավարագույրը, հետո նեղսրտած դեմքով՝ երկու քայլ հետ գնաց, անօգնական շուրջը նայեց:
Ծերունուն հետևող դիմացի տան հարևանուհին վերցրեց հեռախոսն ու համար հավաքեց:
– Սաթ, Սաթենիկ ջան, մի ծեր, ձեռնափայտով մարդ է եկել, տատիկիդ տան դուռն էր թակում, հետո պատուհանից երկար ներս էր նայում: Ձեր բարեկամներից չէ, կչանաչեի, անծանոթ է, լավ էլ հագուկապով մարդ է, կարծես դրսից եկած լինի: Հիմա էլ նստեց դռան մոտի քարին:
Հարևանուհին վերջացրեց խոսելը, լսափողը դրեց, բաց արեց պատշգամբի պատուհանն ու ձայն տվեց ծերունուն:
– Հայրիկ, ու՞մ եք ուզում, մի քիչ սպասեք, հինգ րոպեից Սաթենիկը կգա:
Ծերունին անորոշ գլխով արեց հարևանուհուն:
Քիչ հետո փոքրիկ, կարմիր ավտոմեքենայով եկավ Սաթենիկը՝ աշխույժ, խիտ գանգուր մազերով, ծովի կապույտ ժպտացող աչքերով:
– Բարև Ձեզ, պապիկ- մոտեցավ քարին նստած ծերունուն,- հարևանուհին ասաց, որ Դուք տունն էիք նայում, գնո՞րդ եք:
Աղջկան թվաց, որ ծերունին մի տեսակ զարմանքով է իրեն նայում:
– Դու Սաթենի՞կն ես:- կամացուկ շշնջաց:
– Այո, իսկ սա տատիկիս տունն է: Նա երեք ամիս առաջ է մահացել, մենք տունը վաճառում ենք:
Ծերունին ցնցվեց, գունատվեց, ինչն աննկատ չմնաց աղջկա աչքից:
– Դուք գիտեի՞ք տատիկիս,- հարցրեց:
Ծերունին վեր կացավ, նորից շփոթահար, երկար նայեց աղջկան:
– Սաթենիկ, դու քո տատիկի պատկերն ես,- նորից շշնջաց կամացուկ ու գնաց:
Աղջիկը մի պահ վարանեց, ապա վազեց նրա հետևից:
– Պապիկ, սպասեք, խնդրում եմ, եկեք, ներս գնանք:
Ծերունին մի պահ կանգնեց, հետո գլխով արեց ու հետ եկավ:
Սաթենիկը հանեց բանալին, բացեց դուռն ու ներս մտան: Ծերունին նայեց շուրջը, պատից կախված նկարներին ու նստեց սեղանի մոտ:
– Ուրեմն Դուք գնորդ չե՞ք,- հարցրեց աղջիկը:
– Ոչ, աղջիկս, ես գնորդ չեմ, իմ հին հուշերն են ինձ այստեղ բերել:
Աղջիկը տարօրինակ զգացում ունեցավ: Հանկարծ արագ բարձրացավ տեղից:
– Պապիկ, խնդրում եմ, շատ եմ խնդրում, Դուք նստեք, ես մի քանի րոպեից կվերադառնամ,- ու դուրս վազեց:
Քիչ անց վերադարձավ՝ քաղցրավենիքի տոպրակով:
– Քանի որ տատիկի մահից հետո մենք համարյա չենք լինում այս տանը, չէի կարող ձեզ հյուրասիրել: Ահա, հիմա ես սուրճ կպատրաստեմ, ու Դուք կպատմեք ինձ Ձեր հիշողությունները,- ուրախ, արագ-արագ վրա բերեց ու վազեց խոհանոց:
Եփվող սուրճի անուշ բուրմունքը խոհանոցից լցվեց սենյակ: Ծերունին վեր կացավ, մոտեցավ պատուհանին, ձեռքը զգուշորեն քսեց հին կիսավարագույրին, հետո ձեռքը դրեց փոքրիկ բռնակին ու…փակեց աչքերը:
– Տատիկս շատ էր սիրում ամռան խաղաղ երեկոներին նստել այս բաց պատուհանի մոտ, երբեմն էլ ձայն էր տալիս փողոցում խաղացող երեխաներին, նրանց կոնֆետներ տալիս:
Աղջկա ձայնից ծերունին ցնցվեց ու բաց արեց աչքերը:
Նստեցին սեղանի շուրջը: Աղջիկը տաք սուրճից մի կում արեց ու խորամանկ կկոցեց աչքերը:
– Պապիկ, միանգամից Ձեզ մի գաղտնիք ասեմ՝ շատ հետաքրքրասեր եմ, տատիկս նույնիսկ հանդիմանում էր, որ սիրում եմ քիթս ամեն տեղ խոթել, ամեն ինչ իմանալ, այնպես որ արդեն խոսեցիք, էլ չեք կարող Ձեր խոսքից հետ կանգնել: Ո՜նց եմ սիրում լսել տարբեր պատմություններ, հատկապես հիշողություններ, որ տեղի են ունեցել դեռևս իմ ծննդից ու մեր թվարկությունից առաջ:
Ծերունին որսաց աղջկա խորամանկությունն ու ինքն էլ ժպտաց, ձեռքերը տարածեց.
– Դե, ոչինչ արդեն չեմ կարող անել, պատմեմ ինձ այստեղ բերող մի հիշողություն, որ ինձ հետ է եղել, կյանքի դառն ու քաղցր ճանապարհներին միշտ ուղեկցել է ինձ:
Աղջիկն ավելի հարմար տեղավորվեց աթոռի վրա ու չարաճճի, ժպտուն աչքերով ասաց.
– Ես համակ լսողություն եմ:
– Դե, ինչպես դու ասացիր, մեր թվարկությունից ու քո ծննդից շատ առաջ, այս բակում ապրում էր մի փոքրիկ տղա: Նա քիչ էր ժամանակ ունենում հասակակիցների հետ դրսում խաղալու, քանի որ հայրը պատերազմում էր, կռվում էր Հիտլերի դեմ, տանը իրենից փոքր երկու քույր ուներ, մայրը աշխատում էր, իսկ տանն ու քույրերին տեր կանգնողը տղան էր: Երբ երեկոները երեխաներով պառկում էին աշխատանքից հոգնած մոր կողքին, մայրը հերթով շոյում, համբուրում էր նրանց ու ասում, որ շուտով պատերազմը կավարտվի, իրենց հայրիկը տուն կվերադառնա, իրենք այլևս նեղություն չեն կրի, գեղեցիկ շորեր կունենան, տեսակ-տեսակ գունավոր թղթերով կոնֆետներ, ինքն էլ այլևս չի աշխատի, կմնա տանը, երեխաներն էլ դպրոց կգնան, հետո՝ ինստիտուտ ու լավ, պիտանի մարդիկ կդառնան: Ու փոքրիկ տղան երազանքով սպասում էր այդ օրվան, որ պատերազմը ավարտվի, հայրը տուն գա: Նա միշտ մի տեսակ ակնածանքով ու նախանձով էր նայում իրենցից երկու տուն այն կողմ գտնվող տանը, որի պատերը սրբատաշ քարից էին, պատուհաններին վարագույրներ կային ու կրկնափեղկեր: Տղան անհամբեր սպասում էր, թե ե՞րբ պետք է անցնեն անձրևոտ աշունը, ցուրտ ձմեռը, որ գարունը բացվի, հետո ամառը գա, ու սրբատաշ քարով շարված տան կրկնափեղկով պատուհանը բացվի, պատուհանի գոգին նստող աղջիկը իրեն տեսնելիս ժպտա, ձեռքով անի, ձայն տա՝ արի, քեզ կոնֆետ տամ: Այդ ժամանակ տղան քար էր դնում ոտքերի տակ, ձգվում բաց պատուհանի կողմը ու վերցնում կոնֆետները: Աղջկա տված կոնֆետները տանում էր տուն, բաժանում քույրերին ու հաճախ երազում տեսնում պատուհանի աղջկան, որն ուներ կապույտ-կապույտ աչքեր, ինչպիսին նա դեռ երբեք որևէ մեկի մոտ չէր տեսել, ուներ նաև խիտ գանգուր մազեր, որ էլի երբեք որևէ մեկին այդպիսի մազերով չէր տեսել: Այդ պատճառով էլ տղան մտածում էր, որ աղջիկը հեքիաթի միջի աղջիկն է, որ գալիս է իր երազում:
Պատերազմն ավարտվել էր, բայց հայրը չկար, չէր գալիս: Մայրը հույսը չէր կորցրել, ասում էր՝ կգա: Ինը տարեկան էր տղան, երբ հայրը եկավ, բայց չգիտես ինչու՞, տանը ուրախ չէին, ոչ հայրն էր ուրախ, ոչ մայրը, ոչ էլ ազգականները: Մի օր էլ երկու ոստիկան եկան ու հորը տարան: Մեկը խորհուրդ տվեց, որ մայրը դիմի իրենց հարևան դատավորին: Մայրը վեր կացավ, որ գնա հարևան դատավորի տունը, խնդրի, որ ամուսնուն բաց թողնեն, գա իր ընտանիքի, իր երեխաների գլխին: Գնալուց առաջ մայրը նայեց տղային ու ասաց, որ նա էլ իր հետ գնա հարևան դատավորի տունը: Գնացին: Պարզվեց հարևան դատավորն ապրում է սրբատաշ քարով կառուցված տանը, նա կապույտ աչքերով, գանգուր մազերով աղջկա հայրն էր: Մայր ու տղա ներս մտան դատավորի տուն: Տղան իր կյանքում չէր տեսել այդպիսի գեղեցիկ, հարուստ տուն: Նա ինքնամոռաց նայում էր պատերից կախված նկարներին ու կամոդի վրա շարված արձանիկներին, չէր լսում, թե մայրն ի՞նչ է խոսում հարևանի հետ: Ուշքի եկավ, երբ մայրը բռնեց ձեռքն ու ասաց՝ գնանք: Մայրը լաց էր լինում: Դուրս գալիս, հարևան սենյակի կիսաբաց դռնից, նա մի պահ տեսավ գանգուր մազերով աղջկան: Տանը սպասող հարազատներին մայրն ասաց, որ դատավոր հարևանն ասաց՝ հայրենիքի թշնամին պետք է աքսորվի Սիբիր՝ իր ընտանիքի հետ, նա գերի է եղել գերմանացիների մոտ: Բոլորը լաց էին լինում: Մի քանի օրից, մայրը հագցրեց երեխաներին, հավաքեց անհրաժեշտ հագուստները, մի մեծ կապոց արեց, գնացին գնացքների կայարան: Մի երկու ժամից այդտեղ եկավ նաև տղայի հայրը՝ միլիցիոների ուղեկցությամբ: Նրանց բոլորին նստեցրին գնացք: Կեղտոտ ու ցուրտ գնացքը մի շատ երկար սուլոց արձակեց ու շարժվեց՝ իր հետևում թողնելով տղայի մանկությունը, կապույտ աչքերով, գանգուր մազերով հեքիաթի աղջկան:
Ծերունին լռեց: Միայն նոր նկատեց իր դիմաց նստած աղջկա այտերով հոսող արցունքները:
– Դու լա՞ց ես լինում,- դողդոջ ափը դրեց աղջկա ձեռքին,- ներիր, աղջիկս, ներիր, Սաթենիկ:
Աղջիկը բարձրացավ տեղից:
– Պապիկ, խնդրում եմ, ներեք, չկարողացա զսպել արցունքներս,- ասաց ու փղձկալով սենյակից դուրս վազեց:
Լվացվեց, չորացրեց դեմքն ու վերադարձավ:
– Դե, ես գնամ, ներիր հիմար ծերուկիս:
– Ոչ, ի՞նչ եք ասում, պապիկ, ոչ, Դուք չեք կարող գնալ, Դուք պետք է շարունակեք պատմել: Ես հասկացա, փոքրիկ տղան այդ Դուք եք եղել: Հետո՞, ի՞նչ եղավ հետո, Ձեր ընտանիքը ու՞ր գնաց, ինչ կատարվեց Ձեզ հետ: Խնդրում եմ, խնդրում եմ, շարունակեք:
Ծերունին մոտեցավ պատուհանին, նորից ձեռքը սահեցրեց վարագույրի, ապակու վրայով, կարծես շոյեց փեղկի բռնակը, որոշ ժամանակ այդպես կանգնած մնաց: Աղջիկը նույնպես լուռ է, ծերունուն թողել էր իր մտքերի հետ:
Ծերունին վերադարձավ, նստեց իր տեղը, խորը շունչ առավ ու շարունակեց:
– Այո, աղջիկս, այդ փոքրիկ տղան ես էի, իսկ հեքիաթի հրեշտակը քո տատիկը, որի պատկերն ես հիմա դու:
– Հետո՞, ի՞նչ եղավ հետո, պապիկ, Դուք այլևս չվերադարձա՞ք Երևան, այլևս չհանդիպեցի՞ք տատիկիս:
Ծերունին նորից խորը շունչ քաշեց:
– Վերադարձա: Վերադարձա շատ տարիներ անց: Հարկ չեմ համարում հիմա քեզ պատմել Սիբիրյան աքսորավայրում իմ ընտանիքի տեսած դաժանությունների մասին: Տարիներ անց, երբ մյուս գերիների հետ արդարացվեց նաև հայրս, մենք բնակության համար, մի քանի մեզ պես աքսորի մեջ գտնվողների հետ, տեղափոխվեցինք Տաշքենդ, ուր ծանոթ հայեր կային, մեզ ընդունեցին, տեղավորեցին: Հայրս ու մյուսները վախենում էին Հայաստան վերադառնալ: Բայց ես չկարողացա համակերպվել Տաշքենդին, որոշեցի գալ Հայաստան:
Եկա:
Արդեն 25 տարեկան երիտասարդ էի, պետք է ասեմ, որ բավականին տեսքով ու առնական էի: Երևան մտնելուց հետո, առաջին գործս եղավ գալ այստեղ, իմ մանկության փողոցը, տեսնել մեր հարևաններին, ընկերներիս, բայց իհարկե բոլորից շատ՝ տեսնել կապտաչ ու գանգրահեր Սաթենիկին: Մի քանի օր գալիս էի, պտտվում, փողոցով վեր ու վար անում, բայց պատուհանը փակ էր, տանից ելումուտ անող չկար: Այդ օրն էլ եկա, բայց առանձնապես հույս չունեի, թե Սաթենիկին կտեսնեմ: Մեր հին հարևաններից մեկից իմացա, որ Սաթենիկը ավարտել է Մանկավարժական ինստիտուտը, դասավանդում է դպրոցներից մեկում, ուշ է տուն գալիս, իսկ ծնողները այդ օրերին այցի էին գնացել Մոսկվայում բնակվող մեծ տղայի ընտանիքին: Ես ուրախացա այն մտքից, որ Սաթենիկը դեռ չէր ամուսնացել, բայց հաջորդ պահին էլ մի անհանգստություն սողոսկեց սիրտս. արդյո՞ք նա ինձ կհիշի, արդյո՞ք նա կուզենա իմ բարևն առնել, հետս խոսել: Մինչ ես այդ մտքերի հետ էի, հեռվից տեսա փողոց մտնող Սաթենիկին: Այո, ես հենց հեռվից ճանաչեցի, նրան հնարավոր չէր չճանաչել: Սպասեցի, մինչև մոտեցավ տան դռանը:
– Սաթենիկ,- կանչեցի ու մոտեցա:
Նա շուռ եկավ, երկար նայեց ու անսպասելի բացականչեց.
– Արամ, մի՞թե այս դու ես:
Մենք տուն մտանք: Փաստորեն նա ինձ չէր մոռացել:
Ծերունին նորից վեր կացավ, հենվեց ձեռնափայտին, նորից մոտեցավ պատուհանին, շոյեց փեղկի ժանգոտած բռնակը, կարծես նրա վրա զգալով Սաթենիկի ձեռքի հպումը:
– Երեք օր ես Սաթենիկի հետ մնացի, անցկացրեցի այս տանը,- առանց շուռ գալու, շարունակեց ծերունին, հետո դեմքը հպեց պատուհանի ապակուն ու հազիվ շշնջաց,- Ես ու Սաթենիկը սիրեցինք իրար, հա, աղջիկս, մենք սիրեցինք իրար, այդ կապուտաչ, գանգրահեր հրեշտակը դարձավ իմը:
Ծերունին երկար լռեց, հետո եկավ, նստեց իր տեղը:
– Շարունակեք,- շշնջաց աղջիկը:
– Այո, շարունակեմ, իհարկե, շարունակեմ, բայց խնդրում եմ, աղջիկս, ինձ նախ մի բաժակ ջուր բեր:
Ջուրը խմեց, մի հայացք գցեց պատի նկարներին ու շարունակեց:
Երրորդ օրն էր: Կիրակի էր: Երկու անքուն գիշերներից հետո, այդ գիշեր երկուսս էլ, որպես երջանիկ աղավնիներ, խորը քնած էինք, երբ հանկարծ վեր թռանք մի սուր ճչոցից: Սաթենիկի ծնողներն էին Մոսկվայից վերադարձել: Նրանց տուն մտնելը չէինք լսել, մայրը մտել էր աղջկա սենյակը, որ արթնացնի, անակնկալ անի նրան իրենց գալուստով, իսկ այնտեղ տեսնում է քնած աղջկան՝ գրկախառնված անծանոթ տղայի հետ:
Պատմելու բան չէ, թե ինչ եղավ հետո, երբ կնոջ բղավոցի վրա սենյակ վազեց Սաթենիկի հայրը՝ մեր հարևան դատավորը: Էլ չեմ հիշում, թե ինչպես քիչ անց եկան ոստիկաններ ու ինձ, որպես գիշերը գողության համար այդ տուն մտած հանցագործի, կալանավորեցին, տարան: Այդ ողջ ընթացքում ես չտեսա Սաթենիկին, նրան փակել էին իր սենյակում, բայց մի քանի անգամ լսեցի նրա բարձր լացի ձայնը: Ես շատ խնդրեցի, որ Սաթենիկի հայրը լսի ինձ, նույնիսկ ընդունեցի, որ գուցե ես ու իր աղջիկը սխալ ենք գործել, բայց թող ինքը մեծահոգի լինի, չկործանի մեր սերը, չդժբախտացնի մեզ: Բայց իմ աղաչանքն իզուր էր, գողություն կատարելու մեղադրանքով, դատարանը ինձ դատապարտեց չորս տարվա ազատազրկման:
Չորս տարին անց կացրեցի Կոշի քրեակատարողական գաղութում: Այդ տարիների ընթացքում բազմիցս փորձեցի ինչ-ինչ մարդկանց միջոցով տեղեկություն ստանալ Սաթենիկից, բայց վերջապես լուր բերեցին, որ նա ամուսնացել, ամուսնու հետ մեկնել են ԱՄՆ՝ մշտական բնակության:
Գաղութից դուրս գալուց հետո, ես անիմաստ համարեցի իմ մնալը Հայաստանում, վերադարձա մերոնց մոտ՝ Տաշքենդ: Ծնողներս ստիպում էին, որ ամուսնանամ, արդեն երեսունին մոտ էի: Ծանոթացա մի հրեա աղջկա հետ, որի ծնողները պատրաստվում էին բնակության մեկնել Իսրայել, սպասում էին Մոսկվայից եկող թույլատրությանը: Աղջկան ամուսնության առաջարկություն արեցի, համաձայնվեց: Արագ զագս գնացինք, գրանցվեցինք, և որպես ընտանիքի անդամ, ես նույնպես նրանց հետ մեկնեցի Իսրայել: Բայց ես չսիրեցի իմ կնոջը, ոչ էլ Իսրայելը սիրեցի: Պատճառ բռնելով կնոջս անպտղաբերությունը, ես ամուսնալուծվեցի ու մեկնեցի ԱՄՆ՝ փայփայելով այն միտքը, որ մի օր գուցե այնտեղ հանդիպեմ Սաթենիկին:
Տարիներ անցան, ԱՄՆ-ում ես աշխատանքի մտա, որոշ ժամանակ անց, արդեն բիզնեսի տեր էի, լավ ապրուստի, ունեցվածքի տեր, իսկ Սաթենիկին այդպես էլ չգտա ու ոչ էլ կարողացա ամուսնալ, ընտանիք, երեխաներ ունենալ: Ծնողներս մահացել էին, քույրերիս նույնպես տարա ԱՄՆ, ինձ շջապատեցի հարազատներով, որ գոնե մեղմեմ սրտիս ցավն ու կարոտը:
– Եվ վե՞րջ,- անհամբեր հարցրեց աղջիկը:
– Ոչ, աղջիկս, դեռ վերջը չէ:
Ծերունին վերցրեց ջրի բաժակը, մի կում արեց, այն հետ դրեց սեղանին, շարունակեց:
– Ձմռանը քույրս տուն է հրավիրում Սակրամենտոյում բնակվող իր խնամիներին, որ Հայաստանից ԱՄՆ էին եկել մի քանի տարի առաջ: Ասում-խոսում են, հիշում Երևանը, պատմություններ պատմում, ու հանկարծ պարզվում է, որ խնամիները Երևանում ապրելիս են եղել հենց այստեղ, այս փողոցում: Քույրս, որ լավ գիտեր իմ պատմությունը, սկսում է հետաքրքրվել մեր հարևան դատավորով, նրա աղջիկ Սաթենիկով: Խնամին պատմում է, որ Սաթենիկն ամուսնացել, գնացել էր ԱՄՆ, բայց տասը տարի անց, մահացել է ամուսինը, ու նա տասը տարեկան աղջկա հետ վերադարձել էր Երևան, մինչև հիմա, ծնողների մահից հետո էլ ապրում է իրենց տանը: Աղջկան ամուսնացրել է, բայց ինքը չի համաձայնվել գնալ, ապրել աղջկա ընտանիքի հետ, մենակ ապրում է իր հայրական տանը: Երբ քույրս դա պատմեց ինձ, ես անմիջապես ցանկանում էի գալ Երևան, բայց առողջությունս վատացել էր, բժիշկները թույլ չտվեցին ինքնաթիռ նստել: Ահա, հիմա հենց առողջությունս թույլ տվեց, եկա, ու ցավով լսում եմ, որ Սաթենիկը մի քանի ամիս առաջ է լքել այս կյանքը:
Ծերունին նորից մի կում ջուր խմեց.
– Այս է, աղջիկս, իմ հիշողությունը, ներիր, որ քեզ տխրեցրի:
Աղջկա հեռախոսին զանգ եկավ:
– Հա, մամ, լսում եմ: Մամ, ինձ լսիր, հենց հիմա նստիր տաքսի, եկ տատիկի տուն, շատ կարևոր է, չձգձգես, շտապ արի:
2.
Աղջկա մայրը երկար սպասել չտվեց: Ներս մտավ, անհանգիստ նայեց մեկ աղջկան, մեկ՝ ծերունուն:
– Սաթենիկ, ի՞նչ է պատահել, ինչու՞ ես այդպես հուզված: Ո՞վ է այս մարդը, ի՞նչ է ուզում:
– Մամ, հանգստացիր, նստիր ու լսիր, բայց խնդրում եմ, տես, չհուզվես, դու նոր ես սրտի վիրահատություն տարել:
Մինչ մայր ու աղջիկ խոսում էին, ծերունին անթաքույց զարմանքով, եկած կնոջն էր նայում:
– Սաթենիկ դու ինձ ավելի ես վախեցնում, վերջապես ասա, ի՞նչ է պատահել, Ո՞վ է այս մարդը:
– Մամ, այս պապիկի մասին տատիկը պատմել է քեզ, նա այս բակի այն տղան է եղել, ում փոքր ժամանակ տատիկն այս պատուհանից կոնֆետներ էր տալիս, այն մարդն է, ում ընտանիքին քո պապիկն աքսորել էր Սիբիր, այն մարդն է, ում քո պապիկը, որպես գող, բանտարկել տվեց: Դու այդ ողջ պատմությունը շատ լավ գիտես, իսկ ես տատիկի մահից հետո կարդացել եմ նրա օրագիրը: Այս պապիկը ինչ-որ մարդ չէ, նա Արամ պապիկն է:
– ի՜նչ,- բացականչեց մայրն ու սկսեց շնչահեղձ լինել:
Սաթենիկը վազեց, խոհանոցից ջուր բերեց:
– Մամ, ասացի, քեզ հավաքիր, հիմա վատանալու պահ չէ, դու պետք է խոսես նրա հետ:
Իսկ ծերունին նստել էր քարացած, միայն դողացող շրթունքներից կարելի էր հասկանալ, որ նա շնչում է:
Րոպեներ անցան: Երեքն էլ նստած էին լուռ, շփոթահար, ծերունին դեմքն ափերի մեջ առավ:
– Դուք Արա՞մն եք,- հարցրեց Սաթենիկի մայրը՝ Նունեն:
Ծերունին դանդաղ հեռացրեց ձեռքերն երեսից, հետո անշտապ պիջակի ծոցագրպանից հանեց, սեղանին դրեց իր հնամաշ ծննդյան վկայականն ու անձնագիրը: Սաթենիկը անհամբեր վերցրեց դրանք, բաց արեց ու պարզեց մորը: Հետո ծերունին ծոցագրպանից հանեց մի շատ հին, խունացած ու ծալծլված լուսանկար, պարզեց Նունեին: Լուսանկարում մի փոքրիկ տղա էր կանգնած պատուհանի տակ, իսկ պատուհանի մեջ մի գանգրահեր աղջկա գլուխ էր երևում:
– Այս լուսանկարը արել է մեր հարևան լուսանկարիչ Սերոբ քեռին:
– Վայ, տատիկի ալբոմում էլ կա այս լուսանկարից,- բացականչեց Սաթենիկն ու տեղից վեր թռավ:
Կամոդի դարակից հանեց լուսանկարների մի մեծ ու հնամաշ ալբոմ, արագ-արագ թերթեց.
– Ահա, ահա այդ լուսանկարը, մեր հենց այս պատուհանի մոտ է արված:
Ալբոմի լուսանկարը, ի տարբերություն ծերունու մոտ եղածին, չնայած խունացածությանը, թարմ էր ու դեմքերն ավելի պարզ էին երևում. իսկ հին, ժանգոտած կրկնափեղկերով պատուհանը նկարում փառավոր տեսք ուներ:
Հանկարծ ծերունին կարծես մի բան հիշեց, դեմքն առույգացավ, աչքերն աշխուժացան:
– Սաթենիկ, աղջիկս, խնդրում եմ, պատից հանիր, այստեղ բեր այն նկարը, նրա հետևում նշում կա՝ 19.. թվական, մայիսի 25, 26, 27:
Սաթենիկը արագ պատից իջեցրեց նկարը, շուռ տվեց, պարզեց մորը: Այո, այնտեղ ծերունու ասած նշումն էր՝ 19.. թվական, մայիսի 25, 26, 27: Նունեն հարցական նայեց ծերունուն:
– Այստեղ նշված են տարեթիվն ու Սաթենիկի հետ այս տանը մեր անցկացրած երջանիկ երեք օրերը: Ես եմ կատարել այդ նշումը:
Նորից լռություն տիրեց, Սաթենիկը քարացել, կանգնած էր մնացել՝ նկարը ձեռքին, ծերունին անթարթ հայացքով Նունեին էր նայում: Հանկարծ Նունեն բարձրացավ տեղից, երկու քայլ արեց դեպի ծերունին, մի տեսակ խոնարհվեց դեպի նա:
– Ուրեմն Դուք իմ Արամ հա՞յրն եք: Նկարի հետևում նշված տարեթվի ամիս-ամսաթվից ուղիղ ինն ամիս անց, ծնվել եմ ես:
Ծերունին շփոթվեց, կարմրատակեց, արյունը հոսեց դեպի դեմքը, մի շարժում արեց, փորձեց ոտքի կանգնել, բայց թուլացած ընկավ աթոռին ու հանկարծ սկսեց հեկեկալ:
Նունեն գրկեց ծերունու գլուխը ու նույպես հեկեկաց:
– Բայց մորս ասել էին, որ Կոշի գաղութում Դուք մեծ գումար եք տարվել թղթախաղում ու Ձեզ սպանել են,- հեկեկոցի մեջ շշնջաց կամացուկ:
– Ես գիտեմ, տատիկի դատավոր հայրն է դիտավորյալ այդպես ասել, որ տատիկը հույսը կտի, ճիշտ այդպես էլ տարածել էր, որ տատիկն ամուսնացել ու տեղափոխվել է ԱՄՆ, այնինչ՝ այդ ամբողջ ընթացքում տատիկը եղել է Մոսկվայում, իր եղբոր տանը,- լացի միջից զայրացած ասաց Սաթենիկը:
– Այո, Սաթենիկ, այո, հենց պապիկս էր այդպես ասել ու հավատացրել խեղճ մորս:
Այդպես, երեքով գրկախառնված, երկար լաց եղան, ու առաջինը ուշքի եկավ Սաթենիկը:
– Բավական է, վերջացնենք լաց լինելը: Մամ, պապիկին պետք է մեր տուն տանենք ու նշենք այս իրադարձությունը՝ հայր ու աղջիկ գտաք իրար, իսկ ես՝ պապկիս, միայն ափսոս, որ տատիկն այլևս չկա, նա վերջապես կերջանկանար:
3.
Մեկ անիս անց:
– Ոչ, հայրիկ, դու ԱՄՆ չես վերադառնա, դու կմնաս այստեղ, մեզ հետ, Գարեգին, ասա նրան,- ամուսնուն դիմեց Նունեն:
– Նունեն ճիշտ է, հայրիկ,- ծերունուն դիմեց Գարեգինը,- էլ ոչ մի ԱՄՆ, դու արդեն այն տարիքում ես, որ քեզ խնամք է պետք, ի՞նչ է, ցանկություն ունես ծերանո՞ց գնալ: Կխոսենք քույրերիդ ու նրանց որդիների հետ, որ նրանք կարգավորեն ԱՄՆ-ում քո ունեցած սեփականության հարցերը, իրենք տեր կանգնեն եղածին:
– Փառք Աստծուն, հայրիկ, տեսնում ես, որ մենք ապահովված ընտանիք ենք, ոչ մի բանի կարիք չունենք, ԱՄՆ-ից մեզ ոչինչ պետք չէ, միայն դու քո մնացած կյանքը հանգիստ ապրիր այստեղ՝ մեր կողքին:
Ծերունու դեմքը փայլում էր ուրախությունից, նա լուռ ժպտում էր:


ՄԵԼԱՆՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆՑ
Հ.Գ. Շատ պատահական Գայանե Աբրահամյանի էջում տեսա ԱՐԹՈՒՐ ՇԱՐԱՖՅԱՆԻ այս կտավի նկարը, որն էլ նույն պահին ինձ պատմվածքի թեմա տվեց: Ահա պատմվածքը ներկայացնում եմ ձեր դատին:
Շնորհակալություն գեղանկարչին, ով արդեն մեծ ճանաչում ունի նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս:

ՕՐԵՆՔՈՎ ԳՈՂԸ (վերջին մոհիկանը).

Երեք օր առաջ կյանքից հեռացավ իմ մանկության ընկերը՝ Արտյոմը, նա ինքը՝ <<օրենքով գող>> Ծյոմը։ Ծյոմի հետ Շենգավիթի նույն մանկապարտեզն ենք հաճախել, նույն թթի ծառից թութ կերել, Վարդուշ տատի ծիրանի ծառից ծիրան գողացել։ Դպրոցում էլ նույն դասարանում, նույն նստարանին էինք նստում, դպրոցի հետևում, մյուս դասարանցի տղաների հետ կռիվների ժամանակ, միշտ իրար կողքի էինք, իրար հետ ծեծում էինք, իրար հետ՝ ծեծվում, իսկ մեր դասարանցի Հասիկոն միշտ երկուսիս տանում էր, դպրոցի բակի պուլպուլակի մոտ մեր արյունոտ քթերը լվանում, մեր շորերն էր կարգի բերում, որ տանը հանկարծ ոչինչ չիմանային։ Ութերորդ դասարանում, երբ հայրս մահացավ, մեր ընտանիքը տեղափոխվեց տատիս տուն, որը գտնվում էր քաղաքի հակառակ ծայրում, բայց ես երբեմն-երբեմն, սկզբում մորս հետ, այցելում էինք Արտյոմի մորը, որ մորս ընկերուհին էր։ Ավարտեցինք դպրոցը, տարիներ անցան, ես ավարտեցի համալսարանի իրավաբանականը, դարձա ոստիկանության աշխատակից, գնդապետի աստղեր կրեցի, իսկ Արտյոմը դարձավ երկրում ու երկրի սահմաններից դուրս ճանաչված, հարգված, ընդունված <<օրենքով գող>>, ինչից հետո էլ մեր հանդիպումները, շփումը երբեք չեն դադարել։ Ես գիտեի, որ եթե պետք լիներ, Արտյոմը կյանքը չէր խնայի ինձ համար, բայց երբեք թույլ չտվեց, որ ես իմանայի իր գողական կյանքի որևէ դրվագ, որևէ գործողություն, որևէ ինֆորմացիա։ Փորձել եմ, շատ անգամներ եմ փորձել, բայց նա նման պահերի միշտ կրկնում էր՝ ես գող եմ, դու՝ գող բռնող, յուրաքանչյուրս իր գործն է անում, արի, չմտնենք իրար տարածք, մնանք, որպես մանկության ընկերներ։
Արտյոմի թաղմանը ողջ քաղաքն էր հավաքվել։ Մեր դասարանցիների համար կրկնակի սուգ էր, քանի որ Արտյոմից բացի, թաղում էինք նաև մեր դասարանցի Հասմիկին, Արտյոմի սիրած Հասիկոյին, իսկ այդ սիրո մասին առաջին անգամ Արտյոմն ինձ խոստովանել էր դեռ յոթերորդ դասարանում, թեև այդպես էլ Հասմիկը, և նաև ուրիշ ոչ ոք, չիմացան նրա ՄԵԾ ՍԻՐՈ մասին։
Արտյոմը կարող էր լավ գիտնական դառնալ, հատկապես՝ լավ քաղաքական գործիչ, բայց նա ընտրեց այդ՝ գողի ճանապարհը, ճանապարհ, ինչը խորտակեց Վիկտոր Համբարձումյանի նման աստղագետ դառնալու նրա մեծ երազանքը, ինչը սպանեց նրա սերը՝ Հասմիկին, ինչը խորտակեց նրա կյանքը։
Գնաս բարով, մանկության իմ հուշ։
(Ոստիկանության գնդապետի օրագրից)
1.
Բանտախցի փոքրիկ պատուհանը բացվեց, ու երևաց բանտապահի կլոր դեմքը։
— Քերոբ, կանաչ դեղձանիկների երամը թռավ, նստեց ճյուղին։
Ճաղապատ պատուհանի մոտ կանգնած տղամարդը՝ <<օրենքով գող>> Ծյոմը, նա ինքը՝ Արտյոմ Բադալյանը, գլխով արեց ու շարունակեց նայել պատուհանից երևացող կապույտ երկնքի փոքրիկ կտորին։ Հասկացավ, որ իր պլանով կատարված գործի մասնաբաժինը հասել է բանկում ունեցած կեղծ հաշվեհամարին։
Իսկ կապույտ երկնքի այս հատվածում իր երազանքի տունն էր՝ մեկ հարկանի, համեստ մի խրճիթ, բակի պարտեզում խաղում են իր չեղած-չծնված երեխաները, խրճիթի բաց պատուհանից երևում է ամանները լվացող մի կին և այդ կինը միշտ իրեն երևում է դասարանցի Հասիկոյի կերպարանքով։
Տղամարդը հեռացավ պատուհանից, նայեց ժամացույցին։ Ահա, մեկ-երկու ժամից կբացվի բանտախցի դուռը, ու բանտապահը իրեն դուրս կուղեկցի՝ դեպի ազատություն։ Տասը տարի այս բանտախցում անցկացնելուց հետո, ինքը դուրս կգա, տուն կգնա, տուն, ուր այլևս չի բուրի մոր թխած գաթայի հոտը։ Խցում եղած գրքերից միայն օրենքով գող Վասյա Բրիլիանտի` Վլադիմիր Բաբուշկինի մասին պատմող գիրքը վերցրեց, տեղավորեց պայուսակի մեջ։
Կալանավայրի ծանր դարպասների մոտ նկատեց փողոցում հավաքված ամենաշքեղ ու թանկ ավտոմեքենաների շարասյունը, Հայաստանից, Վրաստանից, Ռուսաստանից, նույնիսկ Հունաստանից իրեն դիմավորելու եկած <<օրենքով գողերի>>, քրեական աշխարհի ներկայացուցիչների ծանոթ դեմքեր։ Ոտքը կախ գցեց։ Երանի նրանց փոխարեն իրեն դիմավորեին մայրը, Հասիկոյի կերպարանքով այն կինն ու իր չեղած-չծնված երեխաները։ Բայց քիչ էլ առաջացավ, հայտնվեց իրեն դիմավորողների գրկում, մոռացավ այն կնոջն էլ, չծնված երեխաներին էլ։
Գիշերային բուռն կերուխումից հետո, միայն լուսադեմին տուն հասավ։ Տանն ամեն ինչ նույնն էր, միայն մոր փոխարեն նրան դիմավորում էր պատից կախված, սև շրջանակի մեջ եղած մոր ժպտացող նկարը։ Մտածեց, որ առավոտյան կայցելի մորը՝ Կարմիր բլուրի գերեզմանոցում։
— Սաքո, վաղը մի նորմալ կին գտիր, որ օրվա մեջ մի երկու ժամով գա, ճաշ եփի, տունը կարգի բերի,- ասաց իրեն ուղեկցող տղային ու մտավ ննջարան։
Արդեն չորրորդ օրն է, որպես տնային տնտեսուհի եկող կանանց մերժում էր, առանց դեմքներին իսկ նայելու։ Այդ օրն էլ անկողնուց վեր կացավ, լվացվեց, մտավ խոհանոց՝ իր ձեռքով սուրճ պատրաստելու։ Լսվեց դռան բացվելու ձայնը, քայլերը մոտեցան, կանգնեցին խոհանոցի դռան մոտ։
— Քերոբ, այս կինն ուզում է տնային տնտեսուհի աշխատել։
Շուռ չեկավ։
— Սուրճը համով լինելու համար պետք է եփել մարմանդ կրակի վրա,- լսվեց կնոջ ձայնը։
Արտյոմը սարսռաց։ Ձայնը եկավ, տարածվեց մարմնով մեկ, դիպավ սրտին։
— Սաքո, դու ազատ ես։
— Թուլացրու գազի հոսքը, քանի սուրճը չի եռացել,- շարունակեց կնոջ ձայնը։
Նա՞ է, մտածեց՝ առանց պտտվելու, այո նրա՝ Հասիկոյի նույն փաղաքուշ, հանգիստ, փափուկ ձայնն է։
— Դպրոցում հենց սխալ բան էի անում, գրքով գլխիս էիր խփում,- ասաց կամացուկ։
— Դա դպրոցում էր, 30-40 տարի է անցել, ես դեռ ապրել եմ ուզում,- հոգոցով պատասխանեց կինը։
— Դու գիտեի՞ր՝ ուր ես գալիս,- հարցրեց՝ նորից առանց շուռ գալու։
— Գիտեի,- պատասխանեց կինը, ապա ավելացրեց,- ստիպված էի, եկա: Հիվանդանոցում բուժքույր էի, կրճատման տակ ընկա, չորս ամիս է, անաշխատանք եմ, ասացին, որ այս տանը տնային աշխատող է պետք, եկա։
— Գնա, վաղն առավոտից կգաս, տղաները կասեն, թե ինչ անես։
Հասմիկը գնաց, ինքը շարունակեց նույն դիրքով կանգնած մնալ։ Տեսնես՝ Հասիկոն փոխվե՞լ է։ Դե, երևի փոխվել է, շուտով 50 կդառնա, ինչպես այդ տարիքի հայ կանայք, երևի լցվել է, դիմագծերն աղավաղվել են։ Ինչու՞ չպտտվեց, չնայեց նրան։ Վերջին անգամ չի հիշում, թե քանի տարի առաջ են հանդիպել, պայմանավորվեցին հաջորդ օրը հանդիպել, բայց այդ հաջորդ օրը այդպես էլ չեկավ, իրեն կալանավորեցին։ Հա, երևի մի երեսուն տարի առաջ էր։ Հիշեց երկնքի կապույտում իր չեղած տունը, չեղած երեխաներին ու պատուհանից երևացող կնոջը։ Այս ի՞նչ զուգադիպություն է, կինը Հասիկոյի արտացոլանքն է միշտ եղել, և ահա հայտնվում է ինքը՝ իրական Հասիկոն։ Չէ, կյանքում այսպիսի բաներ հնարավոր չէ, որ կատարվեն, սա ինչ-որ միստիկա է կամ հենց այսպե՞ս պիտի լիներ։ Թափ տվեց գլուխը մտքերից, վերցրեց սուրճն ու սենյակ մտավ։ Հանկարծ մի մտքից դժգունեց․ գուցե Հասիկոյին իրենց դասարանցի գնդապե՞տն է ուղարկել՝ Ռուբոն։
— Սաքո,- ձայն տվեց,- Սաքո, այն կնոջը հասցրեցի՞ր իրենց տուն, իմացա՞ր տան տեղը։
— Հա, իհարկե, Քերոբ, մի երկու փողոց ներքև էր ապրում։
— Գնա, հետաքրքրվիր, իմացիր, ինչո՞վ է զբաղվում, ու՞մ հետ է շփվում, հանդիպում, աչքդ վրան պահիր՝ ու՞ր է գնում, վաղն ասա։
2.
Տան մեջ հայելիները այնպես էին դասավորված, որ իմացող մարդը համապատասխան տեղում նստած, կարող էր հետևել խոհանոցի ու մյուս սենյակների անցուդարձին։ Հասմիկը խոհանոցում ճաշի պատրաստություն էր տեսնում։ Արտյոմն արդեն վեց ամիս էր, լուռ հետևում էր նրա շարժումներին, աշխատանքին։ Նա նկատեց, որ կինը բավականին փոխվել է այստեղ աշխատանքի անցնելուց ի վեր․ մաշված դեմքը քիչ լցվել է, խամրած աչքերը ավելի ժպտուն են դարձել, կմախքացած նախկին մարմինը կանոնավորվել է, քիչ կլորացել, իր ճանաչած, իմացած Հասմիկն է դարձել։ Կինը քիչ-քիչ հարմարվել է տանն ու իրեն, նույնիսկ սկսել է փնթփնթալ, հանդիմանել, երբ երբեմն գիշերային գինարբուքերից վերադառնում է հաջորդ օրվա ցերեկը։
— Այս ի՞նչ է վիճակդ, շուտով 50 տարեկան կդառնաս, խելքի չես գալիս։
Նման դեպքերում Արտյոմը ծիծաղում է․
— Այդպես լավ չէ, գի՛րքը, գի՛րքը տուր գլխիս։
Մտքերից կտրեց Սաքոյի ձայնը․
— Քերոբ, Չարբախցի Ալիկն է եկել։
— Թող ներս գա։
Ալիկը այն գողերից էր, որին ընդունում, վստահում էր Արտյոմը։
— Արի, նստիր,- մտնողին դիմացի բազկաթոռը ցույց տվեց տանտերը։
Ալիկի դեմքը խաղաղ էր, Արտյոմը գիտեր՝ երբ է նրա դեմքը այդպես խաղաղ լինում, ուրեմն՝ գործը ճիշտ է գլուխ եկել։ Հյուրը վառեց ծխախոտը, ծուխը դուրս փչեց, հետո դանդաղ ծոցագրպանից հանեց, սեղանին դրեց դոլլարանոցների կապոցը։ Արտյոմը աչքը չթարթեց։
— Սաքո, վերցրու գումարը, բաժանիր տղաներին, հարևաններին չմոռանաս՝ Արուս տատին ու Գեղամենց։
-Դե, պատմիր, ի՞նչ կա,- դարձավ Ալիկին։
— Ծյոմ, մի մեծ գործի տեղ կա։ Դեռ չգիտեմ, պետք ա խորհրդակցենք, տեսնեմ՝ ի՞նչ կասես։
— Ե՞վ․․․
— Սիգար Համոյի ունեցվածքը հանգիստ չի տալիս, ասում ա՝ արի, վերցրու ինձ։
— Հը՛մ,- Արտյոմը նայեց առաստաղին,- ի՞նչ շանս կա։
— Մի քանի օր առաջ Իրկուտսկից քսիֆ եկավ, որ Սիգարի ախրանի պետը տասը տարի առաջ էնտեղի զոնում մեկի քածն ա եղել, կնիկություն ա արել։
— Վատ լուր չի, որքանո՞վ է հավաստի։
— Հարյուր տոկոս։
— Լավ, դրան բերեք էստեղ, տեսնենք։
Երկու օր անց Արտյոմի դիմաց նստած Սիգար Համոյի թիկնազորի պետը չէր կարողանում թաքցնել ձեռքերի դողը, բառերը մի կերպ, կես-կես էր արտասանում։
— Դե, քանի որ համաձայնության եկանք, գաղտնիքդ այստեղից դուրս չի գա,- զրույցը ավարտված համարեց գողը,- գնա ու այսօրվանից աշխատանք տար, որ առաջիկա օրերի ընթացքում Սիգար Համոյի երեխաների դայակը մի սխալ թույլ տա, ու նրան աշխատանքից հանեն, դրանից հետո կներկայացնես մեր աղջկան, որպես <<անփոխարինելի>> դայակ, իսկ անելիքիդ մասին ընթացքում արդեն Ալիկը կասի։
Երբ թիկնազորի պետը դուրս գնաց, Արտյոմը նայեց Ալիկին։
— Գործը անելուց հետո, սրան երկրից կկորցնեք։ Իսկ հիմա որոշենք՝ ովքեր են գործողությանը մասնակցելու։
3.
Սեղանի վրա փռված Սիգար Համոյի տան նախագծի վրա թեքված երեք տղամարդիկ ուշադիր հետևում էին Արտյոմի մատի շարժումներին։
— Վաղը, ուղիղ ցերեկվա ժ․ 1-ն անց 15 րոպեին էլեկտրոցանցի աշխատակից մեր մարդը կանջատի այդ թաղամասի ընդհանուր էլեկտրոէներգիան, իսկ ժ․ 1-ից 10 րոպե պակաս դայակը շորով կխցանի տան երկրորդ հարկի կոյուղին, հատուկ նյութով տունը կողողի նեխահոտով, տանը գտնվող բոլորին կառաջարկի դուրս գալ բակ, մինչև նեխահոտը անցնի։ Ախրանայի պետը ժ․1-ից 10 րոպե պակաս, մյուս տղաներին կառաջարկի որևէ բան ուտել։ Դայակը ձայն կտա, որ տան կոյուղին խցանվել է, կեղտաջուրը տունն է լցվում։ Ախրանայի պետը կասի, որ զանգում է կոմունալ ծառայությունից մարդիկ գան, կոյուղու վթարը վերացնեն։ 1-ն անց 15 րոպե մեր մեքենան կմտնի բակ, թիկնազորի պետը մյուս տղաներին կասի, որ նրանք շարունակեն ուտելը, ինքը բանվորներին կուղեկցի, կհետևի գործին։ Բոլորդ տուն կմտնեք, կբարձրանաք երկրորդ հարկ։ Դուք ունեք միայն 20 րոպե, 20 րոպեից էլեկտրոէներգիան կմիացնեն։ Գործի հաջող ընթացքից հետո, դայակը, քանի որ Հոլանդիայում ժամանակավոր կեցության իրավունք ունի, իսկույն գնում է Սասունցի Դավիթ կայարան, Թբիլիսի գնացող որևէ մեքենայով հասնում է Թբիլիսի, այնտեղից՝ Հոլանդիա։ Մյուսներդ էլ արդեն գիտեք ձեր գնալիք տեղերը։ Դե, հաջողություն, կսպասեմ լավ լուրի։
Առավոտյան Հասմիկն իսկույն զգաց Արտյոմի անհանգիստ վիճակը, թեև վերջինս բակի տաղավարում նստած էր հանգիստ ու Տիբեթյան ուսմունքին վերաբերվող ինչ-որ գիրք էր թերթում, բայց պարզ զգացվում էր, որ չէր կենտրոնանում կարդացածի վրա։ Սուրճ բերեց, բայց Արտյոմը չարձագանքեց նրա ներկայությանը, նախորդ օրերի նման չկատակեց, եփելու համար որևէ հանձնարարություն չտվեց։ Կեսօրին նրա անհանգտությունն ավելի տեսանելի դարձավ, շարունակ ներս ու դուրս էր անում, անվերջ ծխում։ Ժամը 2-ին մոտ, հեռախոսի զանգ եկավ։ Արտյոմը ինքը վերցրեց սեղանի վրա դրված հեռախոսը։
— Ամեն ինչ նորմալ է,- լսվեց հեռախոսի մեջ։
— Եղավ,- մեկ բառով պատասխանեց Արտյոմն ու ներս մտավ։
— Հաս, մի կարգին սուրճ պատրասիր, բան հասկանամ,- օրվա մեջ առաջին անգամ կիսաժպիտ դիմեց կնոջը։
4.
Արտյոմը միացրեց հեռուստացույցը։ Լուրեր էին։ Հաղորդավարը մի քանի տեղեկություններից հետո ներկայացրեց․
— Չորս օր առաջ՝ կեսօրին, Կոմունալ ծառայության աշխատակիցների անվան տակ, չպարզված անձինք կողոպտել են գործարար Համլետ Առաքելյանի առանձնատունը։ Կողոպտիչները տանից հափշտակել են ոսկեղեն, մեծ գումար, ինչպես նաև գործարարի անդամալույծ մոր սենյակում գտնվող 10-րդ դարի ձեռագիր Աստվածաշունչ, արժեքավոր երկու իկոնաներ։ Հափշտակված գումարի ու ոսկեղենի չափի մասին տանտերերը լռում են։ Կողոպտիչները իրենց հետ տարել են նաև գործարարի առանձնատան պահակային խմբի ավագին, որից մինչ այս պահը որևէ տեղեկություն չկա։ Հանցագործության համար ոստիկանությունում գործ է հարուցված։
Քիչ անց, շփոթված ներս ընկավ հավատարիմ տղաներից մեկը․
— Քերոբ, հյուր կա։
— Թող գա։
Ներս մտնող հյուրի հետ միջանցքում դեմառդեմ հայտնվեց Հասմիկը։
— Վայ, Ռուբ ջան, էս դու՞ ես։
— Հա, Հաս ջան, ասի, մտնեմ, տեսնեմ, ինչպե՞ս եք։
Արտյոմը դժգոհ ծռմռեց դեմքը, այցելությունն անսպասելի չէր, նույնիսկ՝ ավելի վաղ էր սպասում։ Իրենց դասարանցի Ռուբոն է, ոստիկանության գնդապետ Ռուբիկ Եղոյանը։ Գնդապետին Հասմիկը թևանցուկ սենյակ ուղեկցեց։
— Դե, լավ, ես գնամ սուրճ պատրաստեմ,- անթաքույց ուրախությամբ ասաց Հասմիկն ու դուրս եկավ։
— Էս խե՞ր լինի,- ընկերոջ ողջույնին պատասխանեց Արտյոմը։
— Խեր է,- ժպտաց ընկերը,- գործով այս կողմերում էի, ասի՝ մտնեմ, քեֆ-հալ հարցնեմ, մանավանդ գիտեի, որ Հասմիկն էլ քո տանն է աշխատում։
— Հա, կզարմանայի, որ տեղյակ չլինեիր,- հեգնեց Արտյոմը։
Հասմիկը արագ սեղանին դրեց մրգով ու քաղցրավենիքով ամանները, գնաց սուրճի հետևից։
— Ռուբ ջան, դու միշտ էլ ուշադիր ես եղել իմ նկատմամբ, շնորհակալ եմ, ես երբեք չեմ մոռանա ամուսնուս ծանր հիվանդության տարիներին քո օգնությունը, առանց ինչի մենք սովամահ կլինեինք։ Իսկ ամուսնուս թաղման կազմակերպման մասին էլ չեմ խոսում, ողջ կյանքում պարտական եմ քեզ։
Հասմիկն ու Ռուբիկը, իրար հերթ չտալով, խոսում էին, հարցեր տալիս, պատասխանում, առանց նկատելու իրենց մյուս ընկերոջ մռայլ, համարյա չարությամբ նայող հայացքը։ Ու տհաճ մտքերը նորից սողոսկեցին Արտյոմի սիրտը․ փաստորեն Ռուբն ու Հասիկոն միշտ էլ իրար հետ կապ են ունեցել, շփվել են, Ռուբը նույնիսկ գիտի, որ Հասիկոյի աղջիկն ամուսնացել է, և մեկ ամիս առաջ Հասիկոն տատիկ է դարձել, ու հանկարծ, Հասիկոն հայտնվում է իր տանը։
— Դե, լավ, ձեզ չզբաղեցնեմ, զրուցեք,- տեղից բարձրացավ Հասմիկն ու խոհանոց գնաց։
— Հը՛, էս ինչու՞ ես էդպես մըքռել։ Կատարվել է երազանքդ, սիրածդ աղջիկը, կինը հիմա կողքիդ է, քո տան մեջ, քո գրկում։
Արտյոմն զգաց, որ արդեն չի կարող իրեն տիրապետել, հիմա կբռնի ընկերոջ կոկորդից ու շանսատակ կանի նրան, բայց էլի կարողացավ պահել հավասարակշռությունը։
— Մի խոսք էլ ավել ասես, չեմ նայի, հա, գնդապետի պագոններիդ,- մըլըռտաց ատամների արանքից ու մոտեցավ պատուհանին, զայրացած մի կողմ քաշեց վարագույրը, դեմքը սեղմեց ապակուն, քիչ հանդարտվեց, դարձավ ընկերոջ կողմը,- Հասիկոյի հետ մեր հարաբերությունների մասին չհամարձակվես որևէ վատ բան մտածել, նա այս տան մայրն է, քույրն է, սրբությունն է։ Նա իմ սրբությունն է, Ռուբ, պարոն գնդապետ։
Տհաճ, լարված լռություն տիրեց։ Գնդապետը ուղղվեց տեղում։
— Ասում ես՝ սրբությու՞նդ է, իսկ ինչպե՞ս վարվեցիր այդ սրբությանդ հետ։ Մի օր հետաքրքրվեցի՞ր, թե ինչու՞ ամուսնացավ այդ հիվանդ տղայի հետ, չէ, որտեղի՞ց իմանաս, որ հույսը քեզանից կտրած, խղճահարությունից ելնելով՝ որոշեց տեր կանգնել մեռնողին ու գոնե, մի երեխա ունենալ։ Մի օր հետաքրքրվեցի՞ր իր կյանքով, իմացա՞ր, որ քեզ համար լաց լինելով էր այդպես չորացել, ոսկրակույտի վերածվել։ Դու էգոիստ, անսիրտ, սառը մարդ ես, քո կյանքը խորտակելուց բացի, այս խեղճ աղջկա կյանքն էլ խորտակեցիր։
Արտյոմի աչքերը զարմանքից կլորացան, անսպասելի էին ընկերոջ խոսքերը, մեղադրանքները։
— Ապա մի շուրջդ նայիր, տե՛ս, ի՞նչ պայմաններում ես ապրում, սա տուն չի, հավաբուն է, իսկ ո՞վ էր քեզ խանգարում նորմալ ընտանիք կազմել Հասիկոյի հետ, նրանից ծնված երեխան քոնը կարող էր լինել, մեկ ամիս առաջ ծնվածը, քո՛ թոռնիկը կարող էր լինել։ Ի՞նչ արեցիր, ցեխի մեջ կոխկրտեցիր երկուսիդ կյանքն էլ, հիմա կանգնել ես, թե՝ իմ սրբությունն է։ Հանուն ինչի՞, ինչ-որ գողական օրենքների, որոնք խնդիրներից բացի ոչինչ չեն տալիս ո՛չ հարազատներիդ, ո՛չ երկրիդ, ո՛չ Հայրենիքիդ։ Ասենք, գողի համար ի՞նչ Հայրենիք, ի՞նչ հարազատ, ի՞նչ սրբություն, Հասիկոն քեզ համար սրբություն լինել չի կարող, նա քո ընդունած օրենքներից դուրս է։ Կյանքիդ 50 տարուց 25-ը համարյա բերդերում ես անց կացրել ու դեռ խոսու՞մ ես։
Արտյոմն զգաց, որ ընկերոջ խոսքի ընթացքում ինքը կծկվեց, փոքրացավ, կռացավ ու հանկարծ, աչքն ընկավ դիմացի հայելուն։ Միջանցքում, պատին սեղմված, ձեռքերով դեմքը փակած, հեկեկոցից ցնցվում էր Հասիկոն։ Նա լսել էր ընկերների ողջ խոսակցությունը։ Ռուբիկը վերջացրեց խոսքը, ձեռքը թափ տվեց, այսինքն՝ ու՞մ եմ ասում, քեզ համար մեկ է, միևնույն է ամեն ինչ ու դուրս գնաց, բայց նույն պահին էլ հետ եկավ։
— Հա, ասեմ նաև, որ ես համոզված եմ, որ Սիգար Համոյի տան կողոպուտին քո մատն էլ խառն է։ Միայն դու կարող էիր առանց հետքերի, նման մաքուր գործ պլանավորել, ես դեռ կբացահայտեմ այդ գործը։ Սրբությունից ես խոսում, նայիր, թե ձեռքերիդ վրա քանի-քանիսի արյան հետքերը կան։ Քո սիրած, սրբացրած կնոջը մի քանի դրամով ծառայի պես աշխատեցնում ես տանդ, քո գողոնից հարևաններիդ երկու կոպեկ փող ես տալիս, քեզ Ռուբին Հուդ ես երևակայում։ Տո՛, դու ի՞նչ մարդ ես։
Բայց Արտյոմն արդեն նրան չէր լսում, աչքի առաջ հեկեկացող Հասմիկն էր։
Քիչ անց, գնդապետի հեռանալուց հետո, Հասմիկը վերցրեց պայուսակն ու վազելով դուրս եկավ տանից։ Արտյոմը քարացած նստել էր։ Հասիկոն գնաց, ու ինքը չպահեց նրան, չբացատրվեց, չարդարացավ։ Հասիկոն գնաց ու հնարավոր է՝ այլևս չգա։
Պառկեց, բաց աչքով լուսացրեց գիշերը։ Առավոտյան, վաղ վեր կացավ, չէր պատասխանում ոչ մի հարցի։ Նստել էր բազմոցին, սենյակի դուռը բաց էր թողել։ Ոչ էլ մտածում էր որևէ բանի մասին։ Սպասում էր։ Հանկարծ բացվեց միջանցքի դուռը։ Հասմիկն էր։ Մի բան ներսից բարձրացավ կոկորդն ու սկսեց խեղդել։ Հասմիկը միանգամից անցավ խոհանոց, Արտյոմը լսեց ամանների չըխչըխկոցն ու ազատ շունչ քաշեց, կուլ տվեց կոկորդում կուտակվածը, բայց այդպես էլ չիմացավ, որ դասընկերը՝ գնդապետ Ռուբիկ Եղոյանը, նախորդ երեկո գնացել էր Հասմիկի տուն, խնդրել, համոզել, որ Հասմիկը նորից գա այս առավոտ։
— Առանց այն էլ կործանված մարդ է, պետք չէ, որ դու էլ մի նոր հարված ավելացնես։ Հաս, չկրկնենք տարիներ առաջվա մեր սխալը, նրան մենակ չթողնենք, գուցե դեռ հաջողվի՞ գոնե կյանքի այս փուլում փրկել, ես հրաշքների հավատում եմ,- ասել էր նա։
6.
Կեսօր էր։ Արտյոմը լուսադեմին էր վերադարձել, դեռ քնած էր։ Հասմիկը խոհանոցում տոլմա էր սկսել փաթաթել՝ երբեմն-երբեմն աչքը գցելով պատուհանից դուրս։ Հանկարծ նկատեց, որ դարպասի մոտ ոստիկանական մեքենա կանգնեց, ու մի խումբ ոստիկաններ բակ մտան։ Արագ, առանց պահ կորցնելու, մտավ Արտյոմի ննջարանը, թափահարեց քնածի ուսը։
— Արտյոմ, Արտյոմ, վեր կաց, ոստիկաններ են եկել։
Արտյոմը իսկույն վեր թռավ անկողնուց։
— Տանը կռիս կա,- ասաց ու հագուստի պահարանի գլխից մի փոքրիկ, դարչնագույն փաթեթ վերցրեց, մեկնեց նրան։
— Հաս, շատ արագ թաքցրու այս,- ինքը նորից մտավ անկողին։
Ոստիկանները ներս մտան, մեկը մտավ խոհանոց, Հասմիկը տոլմա էր փաթաթում։ Մոտ մեկ ժամ չորս ոստիկաններ տունը տակն ու վրա արեցին։ Արտյոմը, բազմոցին նստած, հետևում էր նրանց գործողություններին, երբեմն էլ հումորով դիտողություններ անում։
— Ապեր, այ, սեղանի է՜ն ոտի տակը չնայեցիր, էնտեղ էլ նայիր։
Ի վերջո, ոստիկանները իրենց մայորի հետ դատարկաձեռն հեռացան։ Արտյոմը մտավ խոհանոց։
— Հաս, փաթեթն էդ ի՞նչ էիր արել։
— Այստեղ է,- տոլմայի մսի խճողակը ցույց տվեց Հասմիկն ու գդալով խառնեց խճողակը, տակից հանեց դարչնագույն փաթեթը։
— Սա ի՞նչ է:
— Դե․․․
— Փող է, չէ՞։
— Հա, <<օբշակի>> գումարն է, դա էին փնտրում։ Ինչ-որ մեկը լուրը տեղ է հասցրել, տանը կռիս կա։Դե․․․
Արտյոմը դուրս եկավ բակ, տաղավարում երկար նստած՝ ծխում էր։ Հասմիկը խոհանոցի պատուհանից հետևում էր նրան, չէր կարողանում հասկանալ, թե ո՞վ է այս մարդը, նա իր իմացած, իր մանկության Արտյոմը չէ, իր երազանքների Արտյոմը չէ, ո՞վ է, որ կարող է օրինակներ, մեջբերումներ անել մեծ փիլիսոփաներից, խոսել տիեզերական ու մարդկային բարձր արժեքներից, ժամերով առանձնանալ, մեդիտացիայով մաքրել իր հոգին, անօգնական չթողնել իրեն պարզված ոչ մի ձեռք, բայցև՝ միևնույն ժամանակ գող լինել, կողոպտել մարդկանց, տներ թալանել, մարդ սպանել, կյանքը բերդում անցկացնել։
Արտյոմը հանկարծ նայեց պատուհանի կողմն, ու նրանց հայացքները հանդիպեցին, որտեղից որտեղ միտն եկավ Չարենցի տողը՝ Լուսամփոփի պես աղջիկ, աստվածամոր աչքերով։ Ի՞նչ է կատարվում, տղամարդը անհանգստություն զգաց սրտում։ Այո, իր ներսում միշտ էլ եղել է երկու ԵՍ-ի պայքարը, կռիվը, բայց հիմա այն անտանելի չափերի է հասել, խեղդում է։ Եվ ընդհանրապես, լուսավորը փնտրելու ճանապարհին ինչու՞ գնաց, դեմ առավ կանաչ, փայլփլուն ջրամամուռով ծածկված ճահճին, ինչու՞, ինչո՞վ կախարդեց իրեն այդ ջրամամուռն ու քաշեց իրեն ճահճի խորքերը։ Ահա, զգում է, որ խեղդվում է, ճահճաջուրն արդեն անտանելի է դարձել, բերանն է լցվում, ու՞ր է այն ճյուղը, որից կարելի է բռնել, դուրս սողալ ճահճից, մինչ անողոք ճահիճը քաշում ու քաշում է իրեն, տանում իր անտակ ծոցը։ Գնա՞լ ընդառաջ ճահճին, դառնա՞լ ճահճի թագավոր, միապետ, թե՞ այս վերջին պահին մի ճյուղի ձեռք գցել, չկորցնել վերջին հնարավորությունը։ Բայց ու՞ր է ճյուղը։ Հասիկո՞ն, այս կի՞նը։ Արտյոմը ցնցվեց այդ մտքից։ Դեռ շատ տարիներ առաջ, ինքը բացառեց կնոջ դերն իր կյանքում, բայց կինը չի թողնում, կինը եկավ, գտավ իրեն ու, որպես փրկարար ճյուղ, պարզվել է դեպի իրեն, ասում է՝ արի, բռնվիր ինձանից, մի վախեցիր, մի նայիր իմ բարակությանը, ես քեզ կհանեմ, կպոկեմ ճահճից, ես ուժեղ եմ, այ, կտեսնես, վստահիր ինձ։ Նորից նայեց պատուհանի կողմը, խոնավ աչքերը մշուշվեցին, ոչինչ չտեսան։ Գլուխը թափ տվեց մտքերից, նորից նայեց։ Կինն այնտեղ չէր, հեռացել էր։
Երեկոյան սեղանին դրված հեռախոսին զանգ եկավ։ Ըստ սովորության, Արտյոմը չվերցրեց այն, մեկ շաբաթ առաջ իր մոտ եկած տղաներից մեկը միացրեց հեռախոսը։
— Ծյոմ, լսու՞մ ես,- հարցրեց տղամարդու խռպոտ ձայնը։
— Լսում եմ, Քըստ, ասա։
— Ռուսաստանից հյուրեր ունենք, ուզում են քեզ տեսնել։
— Ի՞նչ կա։
— Դե, էս վերջին քաղաքական դեպքերի հետ կապված, տղեքին, որ ձերբակալել են, շուտով զոն են տանելու, հարկավոր է զոնում զգուշացնել, որ տղեքին նեղություն չտան։
— Եկեք,- մռայլ նետեց Արտյոմը։
Արդեն մթնել էր, երբ հյուրերը եկան։ Երկուսը հայազգի ռուսաստանաբնակ քրեական հեղինակություններ էին, մեկը՝ <<օրենքով գող>> Սըլեն, նրանց ուղեկցում էր Հայաստանում <<օրենքով գող>> Քըստը։ Արտյոմը ողջագուրվեց եկողների հետ, հրավիրեց նստելու։ Եկողները ներկայացրեցին իրենց գալու նպատակ, ցանկությունը, որ Հայաստանի գողական աշխարհը լուր ուղարկի բոլոր կալանավայրերում իրենց մարդկանց՝ քաղաքական անհնազանդության բունտ կազմակերպած, կալանավորած տղաներին նեղություն չտան, լավ նայեն, քանի որ նրանց պայքարն արդար է, իշխանությունների դեմ է, որոնք երկիրը հասցրել են ծայրագույն վատ վիճակի։ Արտյոմը լուռ լսում էր եկածների բացատրություններն ու հիմնավորումները։
— Մի խոսքով, տղերքին պետք ա <<պադերժկա>> լինել,- իրենց խոսքն ավարտեցին նրանք։
Լռեցին, հարցական սպասում էին Ծյոմի խոսքին։
— Դուք գիտեք, չէ՞, ու՞ր եք եկել, ու՞մ մոտ, և դու նույնպես, Քըստ։
Ներկաները զարմացած իրար նայեցին։
— Այդ ի՞նչ հարց էր, Ծյոմ։
— Դե, քանի որ գիտեք՝ ուր եք եկել, ուրեմն, գիտեք նաև, որ ես <<օրենքով գող>> եմ, իսկ <<օրենքով գողը>> իրավունք չունի խառնվելու քաղաքականությանը, դա իր տարածքը չէ։
— Հա, բայց տղերքը սխալ բան չեն արել, նրանք, որպես մահապարտներ, գնացել են էդ քայլին՝ հանուն ժողովրդի, հանուն երկրի բարգավաճման։
— Նորից եմ կրկնում՝ գողը իրավունք չունի խառնվելու քաղաքականությանը, պետության գործերին։
— Ծյոմ, դու ճիշտ ես, քեզ հասկանում եմ, ես էլ ոչ պակաս գիտեմ գողական օրենքները, բայց հասկացիր, ժամանակները փոխվել են, հիմա կան նաև չգրված օրենքներ, հիմա ո՞վ ա հետևում, պահում հին օրենքները, հիմա գողակականները երկիր են ղեկավարում, պատերազմի ելք են որոշում, իրենցը թելադրում, լավ ու վատ անում,- հակադարձեց հյուրը։
— Ես, ես եմ պահում,- ձեռքը կրծքին դրեց Ծյոմը,- ես դեմ եմ, որ գողը զենք կրի, շռայլություններ թույլ տա, խառնվի պետության գործերին, գողը պետությանը դեմ մարդ է, այսօրվա ընդդիմադիրը վաղը իշխանավոր է դառնալու, հասկանու՞մ եք, դառնալու է նույն իշխանավորը ու ինքն էլ մեզ՝ գողերիս բռնելու է։ Մի խոսքով՝ գողը չպետք է համագործակցի ո՛չ իշխանությունների, ո՛չ էլ հեղափոխականների հետ։
Քիչ լռելուց հետո շարունակեց․
— Հետո մի այսպիսի հարց էլ կա․ ասում եք, որ տղերքը իշխանափոխություն են ուզում, նրանց գործն արդար է, իսկ մենք չգիտենք, թե ինչպիսի՞ հակափաստարկներ ունի իշխանությունը, պետությունը։ Նրանք չեն դիմել մեզ, ո՛չ ընդդիմությունը, ո՛չ իշխանությունը, մենք չենք լսել երկու կողմերին, էլ ինչպե՞ս, այդ ո՞վ է որոշել, որ տղերքի գործն արդար է։ Այ, երբ դիմեին, լսեինք երկու կողմերի բերած փաստարկները, հիմքերը, <<սխոդկա>> կանեինք, կորոշվեր արդարը։ Նրանք մեր տարածք չեն մտել, մեզ չեն դիմել, չեն հարցրել, ուրեմն՝ իրենց հարցերը թող իրենք էլ լուծեն։ Քըստ, չեմ հասկանում, ի՞նչ կա մտքիդ,- նա դարձավ Քըստին,- էս հաստատ քո պլանն է, ու ասեմ, որ սխալ, կասկածելի, մեր օրենքներին դեմ պլան է։
Հանկարծ արագ ներս մտավ Սաքոն ու շշնջաց Արտյոմի ականջին։
— Դարպասի մոտ ոստիկանության երկու մեքենա կանգնեցին։
Համարյա նույն պահին էլ զանգ եկավ սեղանին դրված հեռախոսին։ Արտյոմը նայեց համարին, գլխով արեց Սաքոյին։
— Միացրու։
— Արտյոմ,- սենյակում տարածվեց տղամարդու խրոխտ ձայնը, գնդապետի ձայնն էր,- Արտյոմ, էդ հյուրերիդ ասա, որ մինչև կեսգիշեր ժամանակ ունեն՝ մեր հանրապետության սահմանները թողնելու համար, հակառակ դեպքում՝ կձերբակալվեն, ամենախիստ պատիժը կկրեն՝ մեր երկրի ներքին գործերին խառնվելու համար։ Դուք պետության հե՞տ եք ուզում խաղի մեջ մտնել։
Հեռախոսը անջատվեց։ Լարված լռություն տիրեց։ Արտյոմը նայեց Սաքոյին։
— Դրսում հարիֆներից ո՞վ կա, կանչիր այստեղ բոլորին։
Երեք տղաներ շարվեցին դռան մոտ։ Կռիսը սրանցից մեկն է, մտածեց նա ու ուշադիր զննեց շարվածների դեմքերը։ Մեկ շաբաթ առաջ այստեղ եկածը փախցրեց աչքերը։
— Մոտ արի,- մատով նրան կանչեց Արտյոմը։
Տղան գունատվեց։
— Հեռախոսդ դիր սեղանին։
Արտյոմը նկատեց, որ հեռախոսը դնելիս, տղայի ձեռքը դողում էր, նորից դարձավ Սաքոյին։
— Սաքո, ստուգիր, ունի՞ ուրիշ հեռախոս։
Սաքոն տղայի գրպանից հանեց, սեղանին դրեց երկրորդ հեռախոսը։ Արտյոմը ստուգեց մուտք ու ելք եղած զանգերը, հեռախոսը գցեց սեղանին։
— Պարզ է, սա է կռիսը։
Հանկարծ տղան չոքեց տեղում։
— Քերոբ, ներիր, ներիր, ես ամեն ինչ կպատմեմ, խնդրում եմ, Քերոբ, ներիր։
Արտյոմը չնայեց հեկեկացող տղայի կողմը, ատամների արանքից խուլ նետեց․
— Սաքո, հեռացրեք կռիսին։
Տղայի թևատակերից քաշ տալով, դուրս տարան։
Լարված լռությունը շարունակվում էր։ Ռուսաստանցի օրենքով գողը՝ Սըլեն, վեր կացավ։
— Դե, մենք այստեղ անելիք այլևս չունենք, երկու ժամից Մոսկվա թռիչք կա, գնացինք, ամեն ինչ պարզ ա։
Արդեն մեքենայի մեջ Քըստը դիմեց մյուսներին․
— Ասում էի, չէ՞, որ Ծյոմի մասին հակասող խոսակցություններ են պտտվում,- տեսնելով, որ մյուսները լուռ են, շարունակեց,- չէ՛, էս հարցը էսպես թողնել չի կարելի, հարկավոր է Ծյոմի հարցը դնել, տեսնենք <<սխոդկայի>> ժամանակ ի՞նչ կասեն։
— Հը՛մ,- քմծիծաղեց եկածներից մյուսը։
Հյուրանոցի մոտ, երբ մեքենայից իջան, Սըլեն դարձավ Քըստին։
— Ավելորդ քայլեր չանեք, Ծյոմը ճիշտ գող ա, էդ բամբասանքներին էլ վերջ տվեք։
— Ես չեմ որոշողը, ես ի՞նչ,- ուսերը վեր քաշեց Քըստը, բայց Սըլեի աչքից չվրիպեց վերջինիս տրամադրվածությունը։
— Քըստ, Ծյոմի գլխից հանկարծ մազ չպակասի։
7.
Քըստը արդեն մի քանի օր էր, ինչ իր տեղը չէր գտնում։ Ծյոմը գլխից դուրս չէր գալիս։ Չէր կարողանում հասկանալ, ինչու՞ է ինքը խեղճանում Ծյոմի առաջ, ինչու՞ է միշտ վերջին խոսքը Ծյոմն ասում, իրեն էլ սխալ հանում, և ընդհանրապես, ո՞վ է Ծյոմը, էդ քնձռոտ հավաբնի ծնունդը, որ ինքը պիտի լինի որոշողը, իսկ Քըստը պետք է ենթարկվի նրա որոշմանը։ Այդ ինչպե՞ս է, որ երբեք ուրիշները չէին կարողանում իմանալ նրա մտքերը, հաջորդ քայլը: Ծյոմը կարողանում է կանխատեսել իրադարձությունները, անմիջապես ըմբռնում է շուրջը կատարվածը և կանխագուշակում, թե դա ինչի կհասցնի: Իսկ ինքը՞։ Նորից լցրեց կոնյակի բաժակը, կում արեց։ Չէ, այդպես չի կարող շարունակվել, կամ՝ ինքը, կամ՝ Ծյոմը։ Վերջնական որոշում ընդունած մարդու վճռականությամբ, ձայն տվեց միջանցքում կանգնած տղային։
— Կանչիր էստեղ Աշոտիկին։
Աշոտիկը, որպես թաղային հեղինակություն, մեծացել էր Քըստի ձեռքի տակ։ Նրա համար Քըստը Պապա էր, որ հանգիստ կարող էր ասել՝ գնա, մեռի, ու Աշոտիկը, առանց հարցեր տալու, կգնար մեռնելու։ Քառասուն տարեկան, բավականին տեսքով, ճարպիկ տղամարդ էր, երկու անգամ դատվել էր գողության, մեկ անգամ՝ սպանության փորձի համար։ Գաղութում իրեն արժանապատիվ էր պահել։ Քըստը վստահում էր նրան, բացի այդ, դուր էր գալիս այդ տղայի իրեն անվերապահ ենթարկվելը, շան հավատարմությունը ։
Երբ Աշոտիկը եկավ, Քըստը նստած էր նույն դիրքով՝ կոնյակի բաժակը ձեռքին։
— Նստիր,- նետեց տանտերն, ու եկողը հասկացավ, որ գործը լուրջ է։
— Թագադրվելու մտքից հետ չես կանգնե՞լ,- սևեռուն նրան նայեց Քըստը։
— Չէ,- եղավ կարճ պատասխանը։
— Աշոտիկ,- Քըստը ծոր տվեց ասելիքը,- էդ գործն սկսելու լավ ժամանակն է, բայց․․․
— Ի՞նչ բայց,- չհամբերեց դիմացինը։
— Բայց մեկը կարող ա խանգարել։
-Ո՞վ ա էդ մեկը։
Քըստը չէր շտապում պատասխանել, կոնյակով բաժակը պտտեցրեց ձեռքում։
— Ո՞վ ա,- նորից կրկնեց Աշոտիկը։
— Ծյոմը,- բաժակը սեղանին դրեց Քըստը,- Ծյոմն ա, նա քեզ կխանգարի։
Աշոտիկը մի պահ չգիտեր, ինչ ասել։
— Ստույգ պատճառ կա՞ էդպես մտածելու։
— Կա,- էլի խոսքը ծոր տվեց Քըստն ու սկսեց հիշեցնել, թե մի քանի ամիս առաջ, երբ հավաքվել էին մի կտոր հաց ուտելու, ինքը գովեստի խոսքերով ներկայացրեց Աշոտիկին, բայց Ծյոմը վերջինիս չկանչեց իրենց հետ, իրենց սեղանին նստելու, և երբ խմած Աշոտիկը սկսեց քաշքշել էն աղջկան, Ծյոմն իր թուլեքին հանձնարարեց՝ Աշոտիկից մաքրել օդը։
— Ծյոմը հիշաչար մարդ ա, նա քեզ սկզբից չսիրեց, մոռացի թագադրվելու մասին։
Որոշ ժամանակ երկուսն էլ լուռ էին, բայց փորձառու, խորամանկ գողը, հայացքը պատուհանից դուրս, ներքուստ անհանգիստ, սպասում էր դիմացինի արձագանքին, որ նա՛ լինի խոսողը։
— Ի՞նչ ես առաջարկում,- խոսեց Աշոտիկը։
— Ես առաջարկություն չունեմ,- նկատելի կեղծ անմեղությամբ ուսերը վեր քաշեց Քըստը,- քո ցանկությունն ա, կամ պիտի հասնես նպատակիդ, կամ ձեռ քաշես, ես չեմ որոշողը։
Աշոտիկը շարունակում էր լուռ նայել անորոշ կետի։
— Գնա, ախպերս, մտածի, գցի-բռնի, վերջնական որոշման արի։
— Ես վերջնական որոշել եմ, պետք է թագադրվեմ,- քիչ անց հաստատուն ասաց Աշոտիկը,- ասա, ի՞նչ պետք ա անեմ, ոնց ասես, էնպես կլինի։
— Լավ,- միանգամից աշխուժացավ գողն ու լցրեց բաժակները,- ուրեմն՝ խմենք քո գործի հաջողության կենացը։
Կեսգիշեր էր, որ Աշոտիկը դուրս եկավ Քըստի տանից։ Նստեց մեքենայի մեջ, հենվեց ղեկին, աչքի առաջ եկան Ծյոմն ու իրենց որոշած պլանը։
— Հաշվենք, որ Ծյոմի հարցերը լուծված են, գնում եմ Թիֆլիս,- ինքնագոհ ասաց բարձրաձայն, ու մեքենան տեղից պոկվեց։
Ամառային պայծառ օր էր, արևը ժպտում էր, թռչունները առավոտվա իրենց ծլվլոցն էին գցել բակով մեկ։ Արտյոմը մտավ խոհանոց։
— Հաս, նայիր, սա մորս մատանին է,- անսովոր աշխուժությամբ ցույց տվեց ձեռքին բռնած կարմիր, մեծ քարով գեղեցիկ մատանին,- գողացված չէ, մորս նշանի մատանին է, պահել էր այն երազանքով, որ մի օր ես էլ հարսնացու կունենամ, ու նա սիրով մատանին կհագցնի իր հարսի մատը։ Խնդրում եմ, հիմա վերցրու, հագիր մատանին, ինձ շատ շտապ գործով տեղ կանչեցին, կվերադառնամ, երկար խոսելու, որոշելու բան ունենք։
Ասաց, վերցրեց կնոջ ձեռքը, մատանին հագցրեց մատին ու դուրս եկավ։ Հասմիկն անակնկալից երկար ժամանակ ուշքի չէր գալիս, անսպասելի հուզմունքից չգիտեր, ի՞նչ անել, ինչի՞ց սկսել, ի վերջո՝ նստեց, նախ մի կուշտ լաց եղավ, հետո երկար նայեց մատի մատանուն, ժպտաց, ծիծաղեց ինքն իրեն։
— Երեսուն տարի այս պահին սպասելուց հետո, 50 տարեկանում հարսնացու էլ դարձա, չգիտեմ՝ լա՞մ, թե՞ խնդամ։
Հետո արագ վեր կացավ, անցավ խոհանոցային իր գործերին, հիշեց, որ կաթը վերջացել է, պետք է գնա, մեկ փողոց այն կողմում գտնվող եզդու տանից թարմ կաթ բերի, Արտյոմը խանութից գնված կաթը չէր խմում։
Արտյոմը համարյա չէր լսում հավաքվածների զրույցը, ոչ էլ խմելու ցանկություն ուներ, շտապում էր՝ ժամ առաջ տուն գնալ, Հասմիկին պատմեր իր պլանի մասին։ Վերջապես խոսեր իր սիրուց, երկար տարիների իր չխամրող զգացմունքից, ասեր, որ վերջնական որոշել է՝ ընկերներին տեղյակ կպահի իր որոշմանը, կհրաժարվի իր ունեցած ամեն ինչից, անունից էլ, փառքից էլ, դավանած օրենքներից էլ ու Հասմիկի հետ կհեռանան երկրից, կգնան մի խուլ վայր, ընտանիք կդառնան։ Գուցե նույնիսկ Հասմիկը որոշի որդի՞ պարգևել իրեն, ի՞նչ կա, արտասահմանում շատ կանայք են այդ տարիքում երեխա ունենում, այսօր դա խնդիր չէ։ Դե լավ, պարտադիր չէ, որ անպայման որդի լինի, թող աղջիկ լինի, ավելի լավ, մոր անունը կդնի վրան։ Տիեզերքում եղած իրենց տունը կտեղափոխեն այստեղ՝ Երկիր մոլորակ։ Այ, հիմա կհասնի տուն ու ․․․․
8.
Տաքսին թեքվեց, մտավ իրենց փողոց։ Դեռ հեռվից նկատեց, որ Հասիկոն, երեք լիտրանոց բանկայով կաթը ձեռքին, մոտենում էր տան դարպասին։ Արևի շողն ընկել էր բանկան բռնած նրա ձեռքին, ու մատին շողարձակում էր կարմիր քարով մատանին։ Արտյոմի սիրտը խլրտաց՝ Հասիկոյի մատին իր մոր նշանի մատանին էր փայլում։ Կանգնեցրեց տաքսին, գումարը տվեց վարորդին ու լայն ժպիտով գնաց դեպի Հասմիկը։ Հանկարծ փողոցի անկյունից բարձր արագությամբ դուրս թռավ մի մոտոցիկլ և ուղիղ նրանց վրա էր գալիս։ Արտյոմը հասցրեց նկատել, որ մոտոցիկլի վրայի մարդը դիմակով է, արագ Հասիկոյին քաշեց դեպի իրեն, նույն պահին էլ անցնող մոտոցիկլից կրակոց արձակվեց։ Կաթի բանկան ցխվեց, ու Արտյոմի աչքն ընկավ, որ Հասիկոյի փեշից իջնող կաթի մի շերտը կարմիր գույն առավ։ Նույն պահին էլ արձակվեց երկրորդ կրակոցը։ Արտյոմն զգաց, որ ծնկները ծալվեցին, բայց Հասիկոյին գրկից բաց չթողեց։ Արդեն գետնին էր, աչքն ընկավ երկնի կապույտ պատառիկին, որտեղ իր տունն էր, պարտեզում խաղացող երկու երեխաները դեպի իրեն վազեցին ու ձեռքով արեցին։
— Գալի՜ս ենք․․․երկուսով գալիս ենք,- երեխաներին ձեռքով արեց Արտյոմը։
9.
Գնդապետ Ռուբիկ Եղոյանը առավոտից անհանգիստ էր, ինքն էլ չէր հասկանում, թե ինչու՞։ Որոշեց տուն գնալ, քիչ հանգստանալ։ Զանգեց կնոջը, որ հարցնի՝ ի՞նչ է պետք խանութից բերել։
— Լսեցի՞ր,- առանց իր հարցին պատասխանելու, անհանգիստ ասաց կինը,- ռադիոն հայտարարեց, որ քիչ առաջ իր տան դարպասի մոտ Արտյոմին են սպանել։
Գնդապետը ցնցվեց, զգաց, որ ղեկը փախչում է ձեռքից։ Մեքենան կանգնեցրեց, գլուխը դրեց ղեկին։
Քիչ հետո մեքենայի դիմապակու վրա թակոց լսեց, ծանրացած գլուխը մի կերպ բարձրացրեց։ Ճանապարհային ոստիկանության աշխատակիցն էր։
— Պարոն գնդապետ, ի՞նչ է պատահել, Ձեզ վա՞տ եք զգում, ինչո՞վ կարող եմ օգնել։
Գնդապետն իջավ ավտոմեքենայից, նստեց Ճանապարհային ոստիկանության ավտոմեքենան, դիմեց ոստիկանին։
— Քշիր Շենգավիթ, Ծյոմենց տուն։
10.
Մեկ տարի անց։
— Պարոն գնդապետ, կարելի՞ է։
— Ներս եկ,- առջևում դրված գրություններից գլուխը բարձրացրեց Ռուբիկ Եղոյանը,- նստիր, ի՞նչ կա։
— Կարևոր ինֆորմացիա եմ ստացել, պարոն գնդապետ։
— Լսում եմ, Մեսրոպյան։
— Քիչ առաջ մեր մարդը հաղորդեց, որ երեկ Ծաղկաձորում քրեական հեղինակությունների հավաք է տեղի ունեցել, որին մասնակցել են նաև Ռուսաստանի Դաշնությունից եկած <<օրենքով գողեր>> Սըլեն, Արմենչոն։ Հավաքի ժամանակ Քըստը խոսք է գցել, որ հայաստանյան հեղինակություն Աշոտիկին առաջիկայում թագադրեն, բայց Սըլեն միանգամից դեմ է եղել, ասել է՝ դա ո՞վ է, ամեն քուչի ջեբկիրի <<օրենքով գող>> չեն թագադրի։ Ասում են՝ իբրև մեկը Սըլեի ականջին է հասցրել, որ Աշոտիկի ինչ-որ կատարած ծառայության դիմաց է Քըստը վիզ դրած, ցանկանում նրան գող կարգել, բացի այդ, Քըստի հիմիկվա քշած սև մերսեդեսը Աշոտիկի նվերն է։ Ի դեպ՝ ասում են, որ ժամանակին Ծյոմն էլ Աշոտիկին լավ աչքով չի նայել։ Այնպես որ, հիմա Աշոտիկը նեղացած է Քըստից, որ չի կարողանում իր խոստումը կատարել, մերսեդեսը հետ է ուզում, Քըստն էլ նրան երեք մատի կոմբինացիա է ցույց տվել, հիմա դրանք իրար են ուտում։ Ասում են՝ Սըլեն էլ շատ խիստ է խոսել Քըստի հետ։
Գնդապետը մտքերի մեջ ընկավ՝ այդ ո՞ր կատարած ծառայության համար է Քըստը ցանկացել վարձահատույց լինել։
— Լավ, ուրեմն այսպես, Մեսրոպյան, գնում ես ու խիստ հսկողություն սահմանում և՛ Քըստի, և՛ Աշոտիկի վրա, հսկողություն դնում նրանց տների մոտ։ Հավաքիր տղաներին, արագ կազմակերպեք, ինչ-որ պայթյունի հոտ եմ առնում։ Ռուբիկ Եղոյանի միտքը ինքնաբերաբար գնաց դեպի Արտյոմի սպանությունը։
11.
Ռուսաստանցի օրենքով գող Սըլեն Երևանում էր ծնվել, մեծացել, քաջածանոթ էր երևանյան հոգեբանությանն ու հատկապես, գողական աշխարհի անց ու դարձին։ Ծյոմի սպանությունը խառը մտքերի տեղիք էր տվել։ Նա չէր մոռացել Ծյոմի հետ վերջին հանդիպումը, որից հետո անվստահությամբ էր լցվել Քըստի նկատմամբ, որքան էլ՝ վերջինս երդվում էր, որ այդ սպանությունից տեղյակ չէ։ Այս անգամ Սըլեն չէր շտապում Մոսկվա վերադառնալ։ Զանգեց Չարբախցի Ալիկին, պայմանավորվեցին հանդիպել։ Ալիկի համար էլ մեծ ցավ էր Ծյոմի սպանությունը, չէր կարողանում համակերպվել այդ մտքին։ Ո՞վ կարող էր դա անել, ու՞մ էր ցավեցրել Ծյոմը։ Բնականաբար անողը հենց իրենց միջից էր, իրենց շրջապատից, ում խանգարում էր Ծյոմի միանշանակ ընդունվելն ու հեղինակությունը, ունեցած հարգանքը։ Երկու <<օրենքով գողեր>> երկար, տարբեր կողմերից մի քանի անգամ արդեն քննարկել էին այդ հարցը, երկուսի կասկածներն էլ տանում էին դեպի Քըստը։
— Ալիկ, ինչու՞ ա Քըստը վիզ դրել Աշոտիկի համար, հարկավոր է պարզել։ Աշոտիկին երգացնելու մի հնար մտածիր։
12.
Մի քանի օր ոստիկանության աշխատողները հետևում էին Քըստի ու Աշոտիկի շարժին, բայց առանձնապես աչքի ընկնող որևէ գրանցում չէր կատարվել։
— Պարոն գնդապետ, կարելի՞ է։
— Ներս եկ, Մարտիրոսյան,- պատասխանեց Ռուբիկ Եղոյանը։
— Պարոն գնդապետ, մեկ ժամ առաջ մայրուղու վրա քրեական հեղինակություն Աշոտիկի մեքենան բախվել է բեռնատարին։ Մեքենայի ղեկին գտնվող Աշոտիկը մահացել է, հենց տեղում էլ պարզվել է, որ մեքենայի արգելակները ինչ-որ մեկի միջամտության շնորհիվ, չեն աշխատել։
— Այո՜,- ծոր տվեց գնդապետը,- դեպքը այնքան էլ անսպասելի չէ։
— Երեկ Աշոտիկը այս կնոջ հետ հինգը ժամ գտնվելիս է եղել Դիլիջանի հանգստյան տներից մեկում,- ավելացրեց Մեսրոպյանն ու գնդապետի սեղանին դրեց նկարներ, որտեղ Աշոտիկն էր՝ մի կնոջ հետ։
— Ո՞վ է այս կինը,- երկար նայելուց հետո հարցրեց գնդապետը,- իմացեք ո՞վ է, որտե՞ղ է ապրում։
Քիչ հետո Մեսրոպյանը նորից մտավ գնդապետի մոտ։
— Կենտրոնում մասնավոր բժշկական կլինիկայի տնօրենն է՝ Արաքսյա Պապոյանը։
13.
Բժշկական կլինիկայի տնօրենի դռան մոտ մարդիկ նստած՝ իրենց հերթին էին սպասում։ Գնդապետ Եղոյանը նստեց եղած ազատ աթոռին։ Իր հերթը հասավ, մտավ ներս, հարգալից բարևեց։
— Խնդրեմ, համեցեք, նստեք,- նրան դիմեց երիտասարդ, բավականին հաճելի տնօրենը, բժշկուհի Արաքսյան,- լսում եմ Ձեզ։
Գնդապետը անշտապ հանեց վկայականը, ներկայացավ։
Բժշկուհու դեմքը մթնեց։
— Ես Ձեզ մի քանի հարց ունեմ՝ կապված երեկ, ավտովթարից մահացած Աշոտ Սիմոնյանի հետ։
Նկատելով կնոջ հանկարծակի շփոթված վիճակը, շարունակեց․
— Ես Ձեզ խոստանում եմ՝ այս խոսակցությունը կմնա մեր մեջ, ոչ ոք երբևէ չի իմանա այս մասին, ես Ձեզ մոտ եմ եկել ուղղակի, որպես հերթական մի հիվանդ,- և նրա սեղանին դրեց նախորդ օրը Մեսրոպյանի բերած լուսանկարները։
Րոպեներ պահանջվեցին, որ բժշկուհին հավաքեր իրեն, ուշքի գար։
ԲԺՇԿՈՒՀԻ ԱՐԱՔՍՅԱ ՊԱՊՈՅԱՆԻ ՊԱՏՄԱԾԸ
Աշոտի հետ ծանոթացել եմ երկու տարի առաջ։ Ամուսինս, որ ստեղծել, հիմնադրել էր այս կլինիկան, նոր էր մահացել։ Ես, երկու փոքրիկներիս հետ, ինձ կորցրել էի, իսկ կային մարդիկ, որ օգտվելով իմ վիճակից, ցանկանում էին կլինիկային տեր դառնալ։ Աշոտի հետ ինձ ծանոթացրեց իմ մի բարեկամը, ասաց, որ այս մարդը կօգնի, որ գործերը կարգավորեմ, կլինիկան չկորցնեմ։ Սկզբում տարակուսում էի, իմանալով Աշոտի ով լինելը, քանի որ նախկինում ես երբևէ չէի շփվել քրեական միջավայրից որևէ մեկի հետ, պատկերացում անգամ չունեի, թե ի՞նչ մարդիկ են նրանք։ Բայց այդ պահին ինձ մեկնված օգնող ձեռքը միայն նա էր, ես այլընտրանք չունեի։ Աշոտը օգնեց, որ փակեի կլինիկայի վրա հավաքված գումարային պարտքը, միջամտեց, որ կլինիկան խլել, իրենցով անողները մի կողմ քաշվեն, ինձ հանգիստ թողնեն։ Քիչ-քիչ ուշքի եկա։ Սկզբում Աշոտի հետ հազվադեպ էինք առանձին հանդիպում, կարելի է ասել, որ հետո էլ առանձնապես հաճախ չենք հանդիպել։ Նա բավական նրբանկատ մարդ էր, խուսափում էր այստեղ, կլինիկայում երևալ, զգուշանում էր, որ իմ անվան վրա ստվեր չընկնի։ Հիմնականում հանդիպում էինք, երբ նա մի բանից դժգոհ կամ նեղված էր լինում։ Ասում էր, որ իր վրա դրական է ազդում իմ ներկայությունը, հանդիմանանքներս լսում էր լուռ կամ չէր պատասխանում, կամ ժպտում էր, թե՝ հա, նկատի կունենամ։ Այո, մի քանի օր առաջ միասին եղել ենք Դիլիջանում։ Շատ անտրամադիր էր, նեղված։ Սկզբում ոչինչ չէր խոսում։ Կոնյակ պատվիրեց, զգուշացրեցի, որ շատ է խմում, մենք դեռ քաղաք պետք է վերադառնանք, ձեռքը թափ տվեց, ասաց, որ զգացողություն ունի, որ իրեն քիչ կյանք է մնացել ապրելու, պիտի խմի։ Բնավորությունն իմանալով, խուսափեցի հարցեր տալուց, բայց ինքն սկսեց խոսել։ Այդ օրը առաջին անգամ նա պատմեց իր մանկությունից, թե ինչպես էր երազել բժիշկ դառնալ, մարդկանց կյանքը փրկել, քանի որ մայրը մահացել էր բժշկի սխալի հետևանքով։ Հիշեց մորը, իր հետ կապված մոր երազանքները, որոնք այդպես էլ չիրականացան, ինքը դարձավ ոչ թե մարդկանց կյանք փրկող, այլ՝ կործանող, դարձավ մարդասպան։ Մի քանի դեպքեր հիշեց, հետո հիշեց ինչ-որ Ծյոմի, որի սպանության <<զակազը>> Քըստից ստանալով, քիլլեր էր վարձել Վրաստանից, Ծյոմին սպանել տվել, որովհետև այդպես էր պետք Քըստին, որովհետև Ծյոմը խանգարում էր Քըստի հեղինակությանն ու խնդիրներին։ Ու այսօր հասկացել է, որ ինքը ընդամենը գործիք է եղել Քըստի ձեռքին, վերջինս օգտագործել է իրեն, որ Քըստի դարդը իրեն թագադրելը չի եղել։ Անընդհատ կրկնում էր, որ սիրտը շատ վատ բան է վկայում։ Հասկանալի է, սիրտ էի տալիս նրան, բայց ես էլ էի խիստ անհանգիստ, որովհետև երբեք նրան չէի տեսել այդ վիճակում։ Եվ ահա, մեկ օր անց, լսում եմ այդ վթարի մասին, որ Աշոտը արդեն չկա, որ մեքենայի արգելակները կտրված են եղել, ինչի հետևանքով էլ տեղի է ունեցել այդ վթարը։ Ես հասկացա, որ ինչ-որ մեկին պետք է եղել, որ Աշոտը կենդանի չլինի, մահանա։
Գնդապետը մեկ անգամ նորից հավաստիացրեց կնոջը, որ իրենց հանդիպումը կմնա երկուսի մեջ ու դուրս եկավ։
14․
Քրեական հեղինակություն Աշոտիկի թաղմանը մեծ բազմություն էր հավաքվել։ Ոստիկանությունում որոշվում էր, թե ե՞րբ կարելի է կայծակնային արագությամբ գործողություն սկսել հավաքված հեղինակությունների նկատմամբ, բերման ենթարկել։ Ի վերջո, որոշվեց։ Հենց գերեզմանատան մուտքի մոտ, ձերբակալվեցին մի քանի մարդիկ, որոնց մեջ էին նաև Սըլեն, Չարբախցի Ալիկն ու Քըստը։
Արդեն ոստիկանական բաժնում գնդապետ Եղոյանը երեկոյան Սըլեին մի քանի հարց տալուց հետո ասաց։
— Դու ՌԴ-ի քաղաքացի ես, մեկ օր ժամանակ, որ թողնես Հայաստանի սահմանները։
Երբ Սըլեն մոտեցավ դռանը՝ դուրս գալու, գնդապետը կանգնեցրեց նրան։
— Ի դեպ՝ Քըստի հանձնարարությամբ Աշոտիկն է կազմակերպել Ծյոմի սպանությունը, որի համար էլ, որպես վկա, նա հատուցեց իր կյանքով։
Սըլեի դեմքը սևացավ, նա մի քայլ հետ եկավ։
— Գնդապետ։
— Քըստը կպատժվի օրենքով։
Գնդապետն ու օրենքով գողը երկար ու սևեռուն իրար աչքերի մեջ նայեցին։
— Արտյոմն իմ մանկության ընկերն էր,- շշուկով ասաց գնդապետ Ռուբիկ Եղոյանն ու իջեցրեց գլուխը, որ դիմացինը չնկատի իր թաց աչքերը։

Մելանյա Պետրոսյանց

ԾԵՐ ԳՈՂՆ Ու ՍԵՐԸ

(«ՕՐԵՆՔՈՎ ԳՈՂԸ» շարքից)
Մի կերպ հասավ քաղաքային այգուն, իրեն գցեց առաջին իսկ պատահած դատարկ նստարանին: Ցավացող ոտքից հանեց կոշիկը, սկսեց տրորել կարմրած, ցավից մղկտացող ոտքի ճկույթը:
— Ասա, թե ո՞վ էր քեզ ստիպում, որ նոր առած կոշիկը հագնեիր, դուրս գայիր քայլելու, էդ ու՞մ էիր ուզում ցուցադրվել, այ անխելք կնիկ, մոռացե՞լ ես՝ յոթանասունն անց ես արդեն,- կիսաձայն ինքն իրեն հանդիմանեց ու շարունակեց տրորել մատը:
Հանկարծ դեմքին ընկած ստվերից բարձրացրեց գլուխը: 80-ին մոտ, սպիտակահեր, խոժոռ դեմքով, լավ պահպանված, թիկնեղ, խիստ ճաշակով հագնված մի տղամարդ էր:
Կինը անօգնական նայեց իր առջև կանգնած տղամարդուն ու դժգոհ, ինքն էլ չհասկանալով՝ ինչպես, դիմեց նրան:
— Նոր կոշիկը այնպես է ցավացրել ոտքս, հազիվ այստեղ հասա:
— Տվեք կոշիկը,- ասաց տղամարդն ու կնոջ ձեռքից վերցրեց այն:
Ձեռքի մեջ մատներով սկսեց տրորել ցավեցնող մասը:
— Հագեք,- կոշիկը պարզեց կնոջը:
Կինը հագավ, թույլ ժպտաց:
— Կարծես մի քիչ բացվեց:
— Տվեք,- նորից ձեռքը պարզեց տղամարդը:
Կինը նորից հանեց, պարզեց կոշիկը: Տղամարդը նորից սկսեց տրորել ցավեցնող մասը:
— Հիմա հագեք:
Կինը հագավ կոշիկը, թեթևացած շունչ քաշեց:
— Այ, արդեն ավելի լավ է, չի ցավեցնում:
Միայն հիմա ուշադիր նայեց անծանոթին:
— Դուք կոշկակա՞ր եք:
Տղամարդը մռայլ պատասխանեց:
— Ոչ, ես գող եմ:
— Գո՞ղ,- զարմացավ կինը:
— Այո, գող եմ, օրենքով գող, վախեցա՞ք:
Կինն ավելի զարմացավ:
— Ո՛չ, ինչու՞ պետք է վախենամ:
Տղամարդն զգաց, որ կինն իրոք, տարօրինակ չընդունեց իր ասածը:
— Իսկ դուք ի՞նչ եք գողանում:
Տղամարդը հայացքով չափեց ծառուղին, դարձավ կնոջը:
— Ամեն արժեքավոր բան:
Կինը նույնպես հայացքը պտտեցրեց դատարկ ծառուղով:
— Իսկ այս շղթան դուք կգողանա՞ք,- ցույց տվեց վզից կախված շղթայի մեդալիոնը:
Անծանոթը ուշադիր նայեց շղթային:
— Ոչ, այն շատ է սազում ձեր վզին:
Կնոջ դեմքի արտահայտությունն ասաց, որ իր մոտ գողանալու այլ արժեքավոր իր չկա: Անծանոթը թեթև ժպտաց:
— Կարելի՞ է նստել:
— Իհարկե, նստեք,- կինը քաշվեց մի կողմ, կողքին տեղ ազատեց:
— Իսկ ձեր ձեռքերի այդ դաջվածքները ի՞նչ են նշանակում,- հարցրեց կինը:
Տղամարդը մի պահ նայեց ձեռքերին, առաջ պարզեց նախ ձախ ձեռքը:
— Դե, սա հավերժության նշանն է, իսկ ձախ ձեռքիս վրայինը սարդ է, ինչն ասում է, որ ես գող եմ, մատիս վրայինը՝ թագ, նշանակում է…
— Նշանակում է, որ դուք թագավոր եք գողերի մեջ,- անծանոթին ընդհատեց կինը:
— Այոոոո,- ժպիտով հաստատեց գողը:
Հանկարծ տղամարդը ոտքի կանգնեց, խոնարհվեց կնոջն ու ներկայացավ.
— Ես Միքայելն եմ, Միքայել Սահակյան, բայց հանցագործ աշխարհում ինձ Բարոն են ասում:
— Մարիամ Սարգսյան, իսկ տանն ինձ տատիկ են ասում,- իր հերթին ներկայացավ կինը:
Երկուսն էլ ժպտացին: Տղամարդը նորից նստեց, կինը հարցրեց.
— Ինչու՞ Բարոն:
— Փոքր ժամանակ մայրս ինձ հագցրել է շատ կոկիկ ու ճաշակով, բակի մեծ տղաները ինձ սիրում էին, հեռվից տեսնելիս էլ բղավում էին՝ ողջույն մեր շենքի Բարոնին, էդպես էլ այդ անունը մնաց վրաս, մանավանդ, ողջ կյանքում շարունակեցի հագնվել ճաշակով, կոկիկ ու թանկ, որպես իսկական Բարոն:
— Պարզ է,- ծոր տվեց կինը:
Քիչ լռեցին: Հանկարծ Միքայելը նայեց ժամացույցին ու վեր կացավ:
— Դե, ես պետք է գնամ, Մարիամ, հաճելի էր Ձեզ հետ ծանոթությունը:
Դեռ մի քայլ էր արել, երբ հետևից լսեց կնոջ ձայնը:
— Բժիշկն ինձ հանձնարարել է, սրտի վիրահատությունից հետո, ամեն օր թարմ օդում լինել:
Ծերունին հետ նայեց, թվաց՝ այդ քնքուշ ձայնը նրան անցյալից եկավ:
Ծառուղու վերջում երևացին երկու տղամարդ, Միքայելը քայլեց նրանց կողմը
— Բարև, Կարո,- երկու տղամարդկանցից մեկին ձեռքով բարևեց ու հայացքով ցույց տվեց քիչ հեռու կանգնածին,- ի՞նչ կա, սա ո՞վ է:
Կարոն իր հետ եկածին գլխով մոտ կանչեց:
— Խնդիր կա, Քերոբ, քո միջամտության կարիքն ունենք,- Միքայելին դիմեց Կարոն,- ճիշտ կլինի, գնանք, աչքից հեռու այն նստարանին նստենք:
Միքայելը հետ նայեց, Մարիամը դանդաղ քայլերով դուրս էր գալիս այգուց:
— Կարո, դու գիտես, որ ես հանգստի եմ, ոչ մի բանի այլևս չեմ խառնվում, բայց քեզ կլսեմ, գնանք,- ասաց:
— Նախ ծանոթացիր, Քերոբ, Արամը մեր հարգված, վստահելի, արդար աշխատող, մեծ ընտանիք պահող ընկերներից է, մայրուղու վրա մի ոչ մեծ ռեստորան ունի, մարդը հինգ տարի առաջ մի փոքրիկ կառույցի քար ու քռա տարածքը գնել, մաքրել, բարեկարգել է, կառույցը մեծացրել, վերանորոգել, կարգի է բերել, գլուխը կախ, իր համար աշխատացնում է՝ նորմալ սպասարկումով, դժգոհ մարդ չկա, ահագին էլ վարկերի տակ է դեռ, ու հիմա հայտնվել է վերևներում լավ տանիք ունեցող մեկը, ուղղակի ստիպում է, որ ռեստորանը իր արժեքի գնի կեսից պակաս գնով, վաճառի իրեն, հակառակ դեպքում՝ ընդհանրապես կզրկվի ռեստորանից:
— Հասկացա,- հայացքը այգուց դուրս եկած, հեռվում դեռ երևացող կնոջից կտրեց Միքայելը,- հիմա ինձ ասեք՝ ո՞վ է հայտնված «գնորդը» և ո՞վ է նրա տանիքը:
Զրույցից հետո, երբ պարզ դարձավ, որ «գնորդի» տանիքը Կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալն է, ում հետ «գնորդը» դասընկեր է և մի քանի օբյեկտների համասեփականատեր, Միքայելը հրաժեշտ տվեց ու այգուց դուրս եկավ:
— Ասում էի, չէ՞, էս գործին ոստիկանություն-անվտանգություն խառնելը օգուտ չի տա, եղբայր, ամեն տեղ իրենց շներն են, միայն Բարոնը կարող է էս հարցը կարգավորել:
Բարոնը՝ Միքայել Սահակյանը, իրոք, արդեն մոտ տասը տարի էր, ինչ հեռացել էր հանցագործ կյանքից: Ապրում էր քաղաքամերձ իր ամառանոցում՝ կալանավայրում ծանոթացած մի անտուն, իրեն տարեկից ընկերոջ հետ, ով էլ վարում էր տնտեսությունը, կատարում տնային գործերը, վայելում Բարոնի կատարյալ վստահությունն ու հարգանքը: Բարոնն ընտանիք չուներ, հարազատներին առիթից առիթ էր հանդիպում: Իսկ հին ընկերները չէին մոռանում, աշխարհի տարբեր ծայրերից հաճախ այցելում էին նրան, օրերով հյուրընկալվում, հիշում անցած դեպքերն ու օրերը, հոգում էին, որ ծերացող հեղինակությունը ոչ մի բանի պահանջ, խնդիր չունենա: Եվ Բարոնն, իրոք, վայելում էր իր ծերությունը: Իսկ Կարոյի առավոտյան զանգն ու հանդիպելու առաջարկը չկարողացավ մերժել, Կարոն փրկել էր նրա կյանքը, Բարոնը նման բաները երբեք չի մոռանում:
***
Մարիամը տանից դուրս գալիս, հենց տան դարպասի մոտ դեմառդեմ ելավ որդուն: Նախորդ օրը որդին զգուշացրել էր, որ մայրը մենակ չգնա քայլելու:
— Մա, սա քեզ համար Ֆրանսիան չէ, դու մի մոռացիր՝ ում հարսն ես եղել, ում կինն ես եղել, ում մայրն ես, տանից մենակ դուրս ես գալիս, հազար աչք կա, քաղաքին խոսելու թեմա ես տալիս:
— Արտակ ջան, մի քիչ քայլեմ ու շուտ վերադառնամ,- որդու նոր դիտողությունը կանխեց ու արագ քայլերով հեռացավ:
Մտավ քաղաքային այգի ու հայացքն ուղղեց երեկվա նստարանի կողմը: Սիրտն անհանգիստ խփեց, երեկվա ծանոթը՝ Միքայելն այնտեղ էր: Մի պահ տատանվեց, ի՞նչ էր ստացվում, որ ինքն երեկ ժամադրվել է այդ մարդու հետ, այդ օրենքով գողի հետ ու հիմա աղջկական թրթիռով եկել է հանդիպման: Չէ, չի մոտենա, ավելի լավ է՝ վերևի ծառուղով քայլի: Բայց Միքայելը տեսավ կանգնած կնոջն, ու սուր զարգացած զգացողությունը հուշեց, որ կինը տատանվում է մոտենալ, ինքը պետք է մոտենա: Արագ վեր կացավ, քայլեց ընդառաջ:
— Բարև Ձեզ, Մարիամ, գուցե այն ծառուղիո՞վ քայլենք:
Պտույտից հոգնած՝ նստեցին նստարանին:
— Ասացիք, որ ընդմիջումներով 15 տարի կալանավայրերում եք անցկացրել, պատկերացնում եմ՝ որքան դժվար է եղել:
Տղամարդը չշտապեց պատասխանել, նախ ծխախոտ վառեց, հայացքը պտտեցրեց ծառուղով, միայն հետո խոսեց:
— Ոչ, այդքան էլ դժվար չի եղել:
Մարիամի զարմացած հայացքի տակ շարունակեց:
— Սկզբում էր միայն դժվար, հետո վարժվեցի: Իսկ ավելի հետո, ամեն ինչ նորմալ էր:
Վերջացրեց ծխելը, նորից շարունակեց.
— Գիտեք, այնտեղ՝ կալանավայրում, նույնիսկ ավելի հեշտ է, քան այստեղ՝ ազատ համարվող կյանքում: Այնտեղ գիտես՝ ով ով է, գիտես՝ ու՞մ բարևես, ինչպե՞ս բարևես կամ չբարևես, գիտես՝ ում հետ ինչպես խոսես, ինչպես դիմես, ինչպես քեզ պահես, իսկ այստեղ դու ոչինչ չգիտես, այստեղ դու դառնում ես զոմբիներից մեկը, ամեն քայլափոխի զգույշ, որ քեզ չկոխկրտեն, չխաբեն, չծաղրեն, չնսեմացնեն, չարհամարհեն, թիկունքից չհարվածեն, ու որպեսզի ոտի տակ չկորես, ստիպված ինքդ ես այնպես անում, որ քեզանից վախենան, այո, վախենան, ոչ թե հարգեն, քանի որ հարգանքը կեղծ կատեգորիա է, իրականում հարգանք չկա, կա վախ, պիտի վախենան, որ հարգեն:
Միքայելը քիչ լռեց, ապա շարունակեց.
— Գիտե՞ք, ես երբեմն ցանկություն եմ ունենում, որ ինքս էլ կյանքի փաստերի նկատմամբ կույր լինեմ, բայց չեմ կարողանում:
Մարիամը լուռ լսում էր, թեև գողի արտահայտած որոշ մտքերին համաձայն չէր, որոշ մտքեր էլ ուղղակի չէր հասկանում, բայց լսում էր ուշադիր ու հետաքրքրությամբ, քանի որ այդ զրույցները իր համար բացում էին մի նոր, անծանոթ աշխարհ, և այդ աշխարհի մասին իրեն ոչ թե մի երրորդ անձ, այլ հենց ներսում եղած գլխավոր դերակատարներից մեկն էր պատմում: Նա կյանքում առաջին անգամն էր տեսնում օրենքով գողի, ոչ միայն տեսնում՝ լսում էր նրան, զրուցում նրա հետ: Ահա, թե ինչպիսին են նրանք՝ օրենքով գողերը:
Օրերն անցնում էին, իսկ ծերության շեմին գտնվող երկու մարդկանց՝ օրենքով գողի ու բարձրաշխարհիկ տիկնոջ հանդիպումները դառնում էին ավելի հաճախակի ու ավելի ջերմ:
Այդ հանդիպումների ժամանակ կինը պատմեց իր ընտանիքի մասին, որ՝ արտասահմանից վերադառնալուց հետո, ամուսինը մահացել է, ինքն ապրում է միակ տղայի ընտանիքի հետ: Նույնիսկ հիշեց, որ պայուսակում որդու նկարն ունի, հանեց, մայրական հպարտությամբ ցույց տվեց զրուցակցին: Միքայելը ուշադիր նայեց անծանոթ նկարին, կարծես ծանոթ դեմք լիներ՝ որտե՞ղ է տեսել, բայց այդպես էլ չհիշեց ու այն հետ վերադարձրեց:
Օրենքով գողն էլ իր մասին պատմեց, որ եղել է մտավորական ընտանիքի որդի: Հայրը ճանաչված վիրաբույժ էր, մայրը ուսուցչուհի՝ դպրոցի տնօրեն: Ինքը կարգին դաստիարակություն է ստացել, իսկ դպրոցում մինչև յոթերորդ դասարան գերազանց է սովորել, բայց հաջորդ տարին մի կերպ ավարտել է ութերորդը ու թողել դպրոցը: Դեռ փոքրուց իրեն բակն էր ձգում, ոչ հոր, ոչ մոր հորդորները, խրատները այդպես էլ հետ չէին պահել բակի կյանքից, արկածախնդրությունից, մանավանդ, երբ 11, թե՞ 12 տարեկանում սկսեց կարդալ Ժյուլ Վեռն, Ջեկ Լոնդոն: Եվ ինքը դարձավ «անառակ որդի»: Հենց իր առաջին դատվածության ժամանակ, երբ 18 տարեկան էր, կոմունիստ հայրը ընտանիքի արագ պաշտոնական բաժանում ձևակերպեց, որ՝ չափահաս որդին առանձին է ապրում, ինքը պատասխանատու չէ նրա քայլերի համար: Ինքը հոր այդ քայլից վիրավորված, շատ երկար տարիներ չներեց, չհաշտվեց նրա հետ: Քայլ, ինչն էլ նպաստեց, որ կատարի իր ընտրությունը, քայլ, որը հրեց սահմանագծին կանգնած տղային հանցագործ աշխարհի գիրկը, ուր արդեն գրկաբաց սպասում էին իրեն: Մայրը հիվանդ էր, վաղ մահացավ: Մի պաշտոնավոր չինովնիկի տղայի հետ ամուսնացած քրոջը ամուսնու ընտանիքի անդամները արգելեցին գող եղբոր հետ կապ ունենալ: Միայն վերջին տարիներին, քրոջ ամուսնու մահից հետո, այցելում է երբեմն նրան, տեսնվում են, բայց դե, կարծես օտարներ լինեն:
— Կարիքից դրդված չէ, որ ես գող դարձա, ուղղակի ինձ ձգում էր, ավելի հարազատ էր այդ կյանքը, արկածախնդրությունը, մի խոսքով…,- իր խոսքն ավարտեց Միքայելը:
— Իսկ ընտանի՞ք, սիրած կի՞ն,- Հարցրեց Մարիամը:
— Հիմա ես պետք է գնամ, գործեր կան, այդ մասին հաջորդ անգամ,- ժպտաց Միքայելը, ինչպես միշտ, համբուրեց կնոջ ձեռքն ու հեռացավ:
***
— Արամ, հաղորդեք ռեստորանի այդ «գնորդին», որ օբյեկտի իրական տերը ես եմ՝ առանց անունս տալու, որ համաձայն եմ այն վաճառել, երեկոյան թող գա ռեստորան, տեսնվենք:
— Եղավ, Քերոբ,- հեռախոսի մեջ ուրախ արձագանքեց Արամը:
Հաջորդ օրը ռեստորանի առանձնասենյակում Բարոնը ոտքից գլուխ մի հայացքով ուսումնասիրեց ներս մտած «գնորդին», առանց բարևն առնելու, դիմեց Արամին՝ ռեստորանի տիրոջը:
— Թող առաջ գա, նստի, հետն եկածը թող դրսում սպասի:
Հետո դարձավ «գնորդին».
— Ասա, լսում եմ:
«Գնորդը» ինչ-որ մի անկապ պատմություն սկսեց, թե ինչու է ցանկանում գնել ռեստորանը, չկարողանալով թաքցնել լարվածությունն ու շփոթվածությունը, քանի որ չէր սպասում այստեղ տեսնել քրեական աշխարհի լեգենդար Բարոնին, որին իսկույն ճանաչել էր:
— Եղավ,- առանց զրուցակցին նայելու, հեգնանքով ասաց Միքայելը,- ես ընդհանրապես ռեստորանը վաճառելու միտք չեմ ունեցել, բայց որ էդքան շատ ես ցանկանում, ինչքան հասկացա՝ նույնիսկ երազում ես այս օբյեկտն ունենալ, կվաճառեմ, գինն էլ այս է:
Գրպանից հանեց գրիչն ու սեղանի անձեռոցիկի վրա մի թիվ գրեց, ինչին նայելով, «գնորդը» կարմրատակեց, հավանաբար նաև քրտնեց: Բարոնը քմծիծաղեց.
— Հը, ձեռ չի՞ տալիս:
«Գնորդը» տեղում անհանգիստ շարժում արեց.
— Դե, պետք է մտածել:
— Ազատ ես, գնա, մտածիր: Ձեռ կտա, արի, համաձայնության կգանք:
«Գնորդը» վեր կացավ, բայց Բարոնը ձեռքով արեց.
— Հա, մոռացա, էն դասընկերոջդ-գործընկերոջդ՝ պետ. եկամուտների կոմիտեի պետի տեղակալին, իմ կողմից կողջունես, կփոխանցես՝ Բարոնն ուրախ է, որ երկիր մտնող ու երկրով անցնող նարկոտիկի գործդ ու Դուբայ ուղարկվող սիրուն աղջկերքի բիզնեսդ ծաղկում է, զգույշ մնա, հանկարծ մեկը չորոշի փայ մտնել:
Երբ կարկամած գնորդը դուրս եկավ, Բարոնը դարձավ Արամին.
— Հանգիստ շարունակիր աշխատել:
***
— Ինչպե՞ս, հենց այդպես էլ ասա՞ց,- աթոռից քիչ բարձրացավ Պետական եկամուտների կոմիտեի պետի տեղակալը:
— Հա, հենց էդպես, ասաց՝ իմ կողմից կողջունես, կփոխանցես՝ Բարոնն ուրախ է, որ երկիր մտնող ու երկրով անցնող նարկոտիկի գործդ ու Դուբայ ուղարկվող սիրուն աղջկերքի բիզնեսդ ծաղկում է, զգույշ մնա, հանկարծ մեկը չորոշի փայ մտնել:
— Պարզ է, մեսիջ է ուղարկել,- ասաց ու փլվեց աթոռին:
— Հետաքրքիր է ու անսպասելի, այդ հավ Արամը որտեղի՞ց է գտել Բարոնին:
Կառավարությանն առնթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալն ու «գնորդ» ընկերը երկար զրուցեցին, վերլուծեցին մեսիջն ու որոշեցին՝ առայժմ ոչինչ չձեռնարկել, Բարոնինին հակառակորդ տեսնելու միտքը կարող էր սարսափեցնել յուրաքանչյուրին, ով քիչ, թե շատ գիտեր նրան:
***
Աշնանային մռայլ, անձրևոտ օր էր: Մարիամն առավոտից նկատելի անհանգիստ էր, ինչը չէր վրիպում հարսի աչքից: Կեսօրին, երբ սկեսուրը հագնված, պատրաստվում էր դուրս գալ, հարցրեց.
— Մա՞մ, այս եղանակին ու՞ր ես գնում:
— Մի քիչ քայլեմ ու գամ, երկու օր է՝ չեմ քայլել:
Սկեսրոջ դուրս գալուց հետո հարսը տնային աշխատողին հանձնարարեց:
— Գնա սկեսրոջս հետևից, բայց աննկատ, տես՝ այդ ու՞ր է միշտ գնում:
Կաթ-կաթ անձրև էր մաղում: Մարիամը շտապ քայլերով հասավ քաղաքային այգի: Այգում տերևաթափ էր, դատարկ ու մռայլ: Ծառուղում հետ ու առաջ քայլող ծերունին նկատեց կնոջն ու արագ քայլերով գնաց ընդառաջ:
— Ինչու՞ ես այս եղանակին տանից դուրս եկել,- անհանգիստ ասաց ու ուղղեց կնոջ գլխից սահած գլխաշորը, հետո բարձրացրեց աշնանային վերարկուի օձիքը, այն սեղմեց կնոջ վզի շուրջը,- ինչու՞, ինչու՞ ես դուրս եկել:
Կինը շշուկով պատասխանեց.
— Զգում էի, որ այստեղ ես, սպասում ես:
Ծերունին ափերի մեջ առավ կնոջ դեմքը.
— Մարիամ, իմ Մարիամ,- ու սեղմեց կրծքին:
Մի պահ միայն մնացին այդպես կանգնած:
— Կուզեի քեզ իմ տուն տանել, վառել բուխարին, քեզ նստեցնել բազկաթոռի մեջ՝ կրակի մոտ, շալը գցել ուսերիդ, նստել գետնին՝ ոտքերիդ մոտ ու ալեհեր գլուխս դնել ծնկներիդ:
— Իսկ հիմա գնա, տուն գնա,- իրենից հեռացրեց կնոջը,- բայց սպասիր, տուր ձեռքիդ հեռախոսի համարը:
Միքայելը հիշեց, որ չունի Մարիամի հեռախոսահամարը, հանեց հեռախոսը, արագ հավաքեց կնոջ ասած թվերը:
— Եղավ, արի, ես մեքենայով եմ, քեզ տուն կհասցնենք:
— Ոչ, ոչ, պետք չէ, այստեղից մի կանգառ է, ես արագ կգնամ:
Երբ Մարիամը տուն մտավ, հարսը բազմանշանակալի ժպտաց.
— Այսպես շու՞տ եկար, մա՛մ:
Մարիամը հեգնանք զգաց հարսի հարցի մեջ:
Ուշ երեկոյան, երբ պատրաստվում էր պառկել, որդին մտավ մոր սենյակ: Նստեց, վերցրեց մոր ձեռքը, նայեց դեմքին:
— Մամ, դու քանի՞ տարեկան ես:
— Յոթանասուներեք, Արտակ ջան, ինչու՞:
— Յոթանասուներեք տարեկան, բավական խոսուն, պատկառելի տարիք է:
— Ի՞նչ կա, Արտակ ջան,- նորից հարցրեց մայրը:
— Մա, դու միշտ ուժեղ կին ես եղել, խելացի, ուժեղ ու զուսպ, միշտ մտածել ես ընտանիքիդ պատվի, հեղինակության մասին:
— Արտակ, ի՞նչ է պատահել,- արդեն անհանգստացավ մայրը:
— Մա, դու հիմա առավել ևս պետք է մտածես քո պատվի, իմ, մեր ընտանիքի հեղինակության մասին,- ավելի խիստ տոնով խոսքն ավարտեց որդին,- ինձ թվում է, դու հասկացար ինձ և վերջ կտաս քո այդ զբոսանքներին:
Որդին գնաց, իսկ Մարիամը երկար դեռ շարունակում էր քարացած նստած մնալ: Փաստորեն որդին իմացել է իր ու Միքայելի հանդիպումների մասին: Ահա թե ինչու էր քմծիծաղում հարսը;
Այո, ինքն ուժեղ է եղել, և ոչ ոք երբևէ չի էլ կասկածել, որ փողոցում հպարտ, գլուխը միշտ բարձր քայլող հմայիչ կնոջ բարձը տարիներ շարունակ թաց է եղել՝ գիշերը թափված արցունքներից: Ինքն ուժեղ է եղել, ու հանուն ընտանիքի պատվի, հեղինակության, ոչ ոք չի իմացել ամեն օր սրա-նրա հետ ուրացող ամուսնու առջև լուռումունջ հաց դնող կնոջ վիրավորվածությունն ու սրտի դառնությունը: Ու ոչ ոք չիմացավ, թե ինչու՞ էր ինքը միշտ սառն ու պաշտոնական, ի՞նչ էր թաքնված այդ սառնության տակ, ի՞նչ էր կինը քողարկում իր սառնությամբ: Չեն հարցրել, ուղղակի մարդիկ կարծում են՝ ուժեղ լինելուց է, որ կինը սառն է: Միամիտներ, սառը կին չկա: Դե, քանի որ «ուժեղ» կին է, նրա ինչի՞ն է պետք տղամարդու ջերմությունն ու հոգատարությունը, սերը, նվիրվածությունը, ինքը պարտավոր է, կարող է դիմանալ, պահել ընտանիքի պատիվն ու հեղինակությունը, ինչպես հիմա որդին ասաց: Ինքը ուժեեեեղ կին էր: Ո՛չ: Ոչ, ինքը երբեք էլ ուժեղ կին չի եղել, ինքը ընդամենը մի վախկոտ, կամազուրկ, խղճուկ կին է եղել: Իսկ հիմա կողքին ուժ, էներգիա է զգում, առաջին անգամ տղամարդու հոգատարություն, ջերմություն է զգում: Առաջին անգամ ուժեղ է զգում, թող հարսն իզուր չքմծիծաղի, ոչ էլ որդին բարոյախոսական քարոզ կարդա, հիշեցնի իր տարիքը: Մի՞թե մարդն այդպես էլ իրավունք չունի ինչ-որ մի պահի ապրել իր համար, իր կյանքով, մանավանդ, երբ արդեն ոչ ոքի պետք չէ, երբ իր վրա նայում են, որպես տան հին ապրանքի:
Միքայե՜լը, ահա իրեն ուժ տվողը: Բայց նա գող է, նա Բարոնն է, ում հետ իր շփումն արդեն խնդիրներ է բերում: Բայց պարզվում է՝ այդ լեգենդար Բարոնն էլ իր հերթին ունի մի քնքուշ, նուրբ, սիրակարոտ սիրտ, իր հերթին է ջերմություն, հոգատարություն, սեր երազել ողջ կյանքում: Արդյո՞ք այդ սիրո ու ջերմության բացակայությունը նրան չեն դարձրել այդպես դաժան: Ինչու՞ է նա արդեն երկու ամիս շարունակ կրկնում նույն բառերը՝ Մարիամ, եթե դու ինձ հանդիպեիր 40-50 տարի առաջ, իմ կյանքը այլ կերպ կդասավորվեր, ես նորմալ մարդ կլինեի, ընտանիք, զավակներ կունենայի, իմ երազանքը կկատարվեր: Փաստորեն Միքայելն իրեն լիարժեք նորմալ մարդ չի համարում, նա երազել է ընտանիք, երեխաներ ունենալ:
Գլուխը թափ տվեց մտքերից, ոչ, որդին ճիշտ է, ինքը մայր է, պարտավոր է մտածել ընտանիքի հեղինակության մասին: Վերջ:
Արդեն երրորդ օրն էր, Մարիամը չէր պատասխանում Միքայելի զանգերին: Ծեր գողը անհանգիստ էր, շփոթված: Ի՞նչ անել, նրա տու՞ն գնալ: Գուցե հիվա՞նդ է, գուցե մրսե՞ց այն օրը, գուցե վիրահատված սիրտը նորից զգացնե՞լ է տվել: Կյանքում առաջին անգամ կանգնել էր շփոթված, թևաթափ, չգիտեր իր անելիքը: Եվ ահա, միայն երրորդ օրը հանկարծ կնոջից զանգ եկավ:
— Ալլո, Մարիամ, ու՞ր ես, ինչպե՞ս ես, ինչու՞ չես պատասխանում զանգերիս:
— Լավ եմ, Միքայել, դու մի անհանգստացիր, հանգիստ եղիր, բարեկամ, ուղղակի տանը խնդիրներ կան, ես չեմ կարող դուրս գալ: Խնդրում եմ քեզ, մի զանգիր, ես կզանգեմ քեզ, երբ հարմար գտնեմ:
Միքայելը լռում էր:
— Միքայել, դու ինձ լսու՞մ ես:
— Այո, սիրելիս, լսում եմ: Եղավ, ես կսպասեմ քո զանգին:
Կնոջը պատասխանողը այլևս լեգենդար գողի խրոխտ, չծերացող ձայնը չէր, այն դարձավ կերկերուն, դողդոջ, տխուր: Կնոջ սիրտը ցավեց:
***
Գարուն էր: Շքեղ առանձնատան պատշգամբում կանգնած, Մարիամը ինքնամոռաց հետևում էր ծաղկած դեղձենուն գրոհած մեղուների շարժին, իսկ իրականում մտքերն ուրիշ տեղում էին՝ Միքայելի հետ: Վերջին անգամ երեք ամիս առաջ էր մի քանի նախադասություն փոխանակել հեռախոսով, ծերունու ձայնը խզված էր, ասաց, որ մրսած է, տեսնես՝ ի՞նչ եղավ: Որդին ու հարսը այս երկու օրը ինչ-որ անհանգիստ, անտրամադիր էին երևում, հասկացավ, որ որդու գործերը լավ չեն, միայն այդքանը: Արդեն երկրորդ օրն է, որդին սովորականի նման առավոտյան աշխատանքի չի գնում, ավելի ուշ է գնում, շուտ վերադառնում, այն էլ՝ առանց վարորդի: Փորձեց իմանալ պատճառը, հարսը հազիվ ասաց, որ առանձնապես բան չկա, մի երկու օրից պարզ կլինի: Բայց դե, ինքը տեսնում է, որ ինչ-որ բան կա, ինչ-որ բան այն չէ: Մտքերի հետ էր, երբ դարպասի դռները հետ քաշվեցին , որդու ավտոմեքենան բակ մտավ: Հայացքով հետևեց, մինչև տղան աստիճաններով վերև բարձրացավ: Տղային դեռ երբեք այդքան ընկճված, անգույն չէր տեսել: Մայրական սիրտը կծկվեց, վտանգ զգաց: Որդին մոտեցավ, համբուրեց մորը, մի պահ կանգնեց, լուռ նայեց:
— Արտա՞կ,- դողացող ձայնով հարցրեց,- ի՞նչ կա, ի՞նչ եք ինձանից պահում:
Որդին շարունակում էր մտազբաղ նայել:
— Մա, քեզ հետ խոսելու բան կա, գնանք քո սենյակ:
Սենյակում Արտակը իր հետևից խնամքով ծածկեց դուռը: Մայր ու տղա նստեցին դեմ դիմաց:
— Մամ,- սկսեց որդին, մայրն զգաց, որ նա դժվարությամբ է խոսում,- մա, ինձ մեղադրում են մեծ չափերի հասնող կաշառք վերցնելու մեջ:
Մարիամը ցնցվեց:
— Դեռ վերջնական չեն ապացուցել, բայց վաղը, մյուս օրը, հավանաբար կապացուցեն:
— Դու իրո՞ք կաշառք ես վերցրել, պապիդ ու հորդ ճանապարհո՞վ ես գնում,- կամացուկ հարցրեց մայրը:
— Ոչ, գումարը ինձ չի հասել, այն վարորդս է վերցրել, հիմա նա կալանքի տակ է: Ես դեռ ստույգ չգիտեմ, թե ի՞նչ է նա ասել, բայց այսօր ինձ հանձնարարեցին աշխատանքից ազատման դիմում գրել, բացառված չէ, որ այլ բաներ էլ բացվեն իմ բիզնեսային գործունեությունից:
— Արտակ, ես կարծում էի՝ դու թույլ չես տա հորդ սխալները, դու ավելի ազնիվ կյանքով կապրես:
Որդին մի պահ կախեց գլուխը, հանկարծ կտրուկ ձայնը բարձրացրեց:
— Ազնի՞վ, դու ամբողջ կյանքում քարկոծել ես պապիս ու հորս, բայց երբեք չես հրաժարվել նրանց բերած, ստեղծած շքեղություններից ու վայելքներից, եթե ինքդ այդքան ազնիվ էիր, ինչու՞ չէիր հրաժարվում արտասահմաններում հանգստանալուց, դղյակում ապրելուց ու մյուս շքեղություններից: Շքեղություններ, որոնք անհասանելի են քո ասած ազնիվ կյանքով ապրողներին: Նայիր շուրջդ, այդ ո՞ր ազնիվ կյանքով ապրողն է մեր երկրում կուշտ փորով հաց ուտում:
Բայց ինչպես կտրուկ սկսել էր, այդպես կտրուկ էլ ձայնը իջեցրեց.
— Մի խոսքով, ինձ հիմա օգնություն է պետք, և այս իրադրության մեջ միայն մի մարդ կարող է ինձ օգնել:
— Ո՞վ է այդ մարդը, դիմիր նրան, ինչու՞ ես ուշացնում:
— Մամ,- որդին թուքը կուլ տվեց,- այդ մարդը Բարոնն է, օրենքով գող Բարոնը:
Արտակի աչքից չվրիպեց մոր դեմքի գունատվելը:
— Հա, մամ, Բարոնը: Ես գիտեի, որ աշնանը դու նրա հետ էիր հանդիպում: Չգիտեմ, դուք ինչպիսի հանգամանքներում եք ծանոթացել կամ գուցե վաղուցվա, երիտասարդ տարիների ծանոթնե՞ր եք եղել, ես այն ժամանակ չցանկացա քեզ անհարմար դրության մեջ դնել, ասել, որ գիտեմ՝ ում հետ ես հանդիպում, բայց այսօր նա այն միակ մարդն է, որ կարող է փրկել որդուդ, դու պետք է գնաս , հանդիպես նրան:
Որոշ ժամանակ լուռ նստեցին:
— Արտակ, ինձ մենակ թող, ես պետք է ուշքի գամ այս բոլորից:
Մոտ մեկ ժամից Մարիամը դուրս եկավ իր սենյակից, դիմեց որդուն:
— Պատմիր ինձ մանրամասն ու ստույգ, առանց որևէ բան թաքցնելու, թե ի՞նչն ինչպես է եղել, նա պետք է ճիշտն իմանա:
***
Միքայելը հանկարծակի եկավ կնոջ զանգից:
— Ի՞նչ, դու ուզում ես գալ այստե՞ղ, իմ տուն, ես հիմա մեքենան կուղարկեմ քո հետևից:
— Չէ, Խնդրում եմ, Միքայել, ես տաքսիով կգամ:
Մարիամին ծեր գողը դիմավորեց ամառանոցի դարպասի մոտ: Օգնեց իջնել մեքենայից, վճարեց վարորդին ու հյուրին տուն ուղեկցեց: Նստեցին ծաղկած, երկարած վարդերով շրջապատված պատշգամբում: Միքայելը կարծես մի քիչ ավելի էր ծերացել, կորացել, թորշոմել, ինչը չվրիպեց կնոջ աչքից, բայց այդ մասին խոսելու ժամանակը չէր: Մարիամն անմիջապես սկսեց պատմել, թե ինչու է եկել, մանրամասը ներկայացրեց իրավիճակը:
— Խնդրում եմ քեզ, ոչ, աղաչում եմ, օգնիր որդուս:
Լուռ, երկար ծխելուց հետո, ծեր գողն ասաց.
— Փաստորեն Կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալը քո որդին է:
— Այո, Արտակ Սարգսյանը, դու նրան գիտե՞ս:
— Ոչ, առաջին անգամն եմ լսում,- կտրուկ պատասխանեց Միքայելը,- Մարիամ, հիմա քեզ ոչինչ չեմ կարող ասել, խոստանալ, այսօր, վաղը ես կհետաքրքրվեմ, պետք է մարդկանց հանդիպեմ, տեսնեմ՝ ինչ կարելի է անել:
— Միքայել, ես հասկանում եմ, որ իմ որդու նմանների տեղը բանտն է, այդ ոչ թե դու և քո ընկերները, այլ նրանք են օրենքով գողեր, քանի որ օրենքը փակում է աչքերը, հնարավորություն է տալիս, որ իմ տղայի նմանները գողանան, ուրեմն ինչու՞ նրանց չեն կոչում օրենքով գողեր: Բայց, հասկացիր, ես մայր եմ, Միքայել, ես մայր եմ, աղաչում եմ քեզ, փրկիր որդուս:
Երբ Միքայելը ուղեկցում էր կնոջը դեպի սպասող տաքսին, միայն այդ ժամանակ Մարիամն ասաց նրան.
— Գիտես, աշնանը որդիս , չգիտեմ ինչպես, բայց իմացել էր, որ քաղաքային այգում ես քեզ հետ էի հանդիպում, այդ պատճառով էլ ես դադարեցրի մեր հանդիպումները:
— Հըմ, հիմա պարզ է,- ասաց ծերունին ու կնոջ հետևից փակեց մեքենայի դուռը, նա հասկացավ, որ որդին է մորը իր մոտ ուղարկել:
— Անարժան որդուդ համար չէ, քեզ, քեզ համար առաջին ու վերջին անգամ դեմ կգնամ ինքս իմ ճշտին, խնդրանքդ կկատարեմ, ինչ գնով էլ լինի, Մարիամ,- նայելով հեռացող մեքենայի հետևից, շշնջաց ծեր գողը:
***
Մեկ ամիս անց:
— Մա, մենք պետք է Ֆրանսիա տեղափոխվենք, անիմաստ է, ես այլևս այստեղ չեմ կարող ապրել,- ճաշի սեղանի շուրջ մորը դիմեց Արտակը:
— Հիմա՞ ինչն է քեզ խանգարում: Փառք Աստծո, գործը փակվեց, այո, կորցրեցիր ամեն ինչ, բայց այդքան բանից հետո, ջրից չոր դուրս եկար, ու այնպես չէ, որ ապրուստի միջոց չունես, մի քիչ էլ ազնիվ ապրիր, բավական է,- որդուն հանդիմանեց Մարիամը,- Ես չեմ պատրաստվում այստեղից հեռանալ:
— Հարցը ապրուստը չէ, մամ, ես այլևս չեմ կարող էսպես խայտառակված ապրել այս երկրում:
— Շուտ մտածեիր, չխայտառակեիր ինքդ քեզ, ընտանիքդ վերցրու, գնա, եթե ուզում ես, ես կմնամ իմ տանը:
***
Որդու ընտանիքը Ֆրանսիա ճանապարհելուց հետո, Մարիամը բարեկամուհուն խնդրել էր՝ տնային աշխատող մի կին գտնել: Մեկ-երկուսը եկան, գնացին, Մարիամը մի տարեց կնոջ հավանեց: Կինը ոչ միայն տնային աշխատող, շուտով դարձավ նաև մտերմուհի, ում հետ զրուցում, մտքերը, խոհերը, տպավորություններն էր կիսում տանտիրուհին: Ծանր, լարված, վախով լի ամիսներ անցկացնելուց հետո, այժմ համեմատաբար հանգիստ էր, մանավանդ՝ որդու ընտանիքը Ֆրանսիայում նորմալ տեղավորվել էր, գոհ էին:
Ամառային խաղաղ առավոտ էր: Մարիամը վաղ էր արթնացել, ինչ-որ անհանգիստ բան էր զգում ներսում: Հասկացավ՝ պետք է զանգել վերջապես Միքայելին: Նայեց ժամացույցին, դեռ վաղ էր: Իջավ բակ, պտտվեց, վերադարձավ, նորից նայեց ժամացույցին ու վերցրեց հեռախոսը: Ծեր գողը կարծես հենց նրա զանգին էր այդ պահին սպասում:
— Միքայել, հիշու՞մ ես՝ այսօր ինչ օր է:
— Տիկին, դուք թերագնահատում եք ծեր գողիս հիշողությունը,- կատակեց Միքայելը,- այ, այսօր, երբ հանդիպենք քաղաքային այգու մեր նստարանի մոտ, ես քեզ կհիշեցնեմ ուղիղ մեկ տարի առաջվա այս օրը:
Քաղաքային այգում ծերունին կնոջը դիմավորեց սպիտակ վարդերի մեծ փնջով:
— Ուղիղ մեկ տարի առաջ, այս օրը, այս այգում, այս նստարանի մոտ ծեր գողն ու վսեմաշուք տիկինը ծանոթացան, դարձան հարազատներ,- համբուրելով կնոջ ձեռքը՝ շշնջաց Միքայելը:
Ծառուղու ծայրից մի երիտասարդ զույգ ուրախ ժպիտով հետևում էր այդ տարիքով մարդկանց հետաքրքիր հանդիպմանը ու ձեռքով ողջունեց նրանց:
Երկար զրուցեցին անցած ամիսների դժվարությունների, հուսախաբությունների, կարոտի ու սպասման մասին:
— Միքայել, ամեն անգամ խոստացել, բայց այդպես էլ չես պատմել քո սիրո պատմությունը, այսօր շատ հարմար օր է, պատմիր:
Տղամարդը երկա՜ր նայեց կնոջը:
— Հիմա արդեն ինձ թվում է, որ քեզանից բացի ես կյանքում ոչ մի կնոջ չեմ ճանաչել:
— Պատմիր, Միքայել:
ԾԵՐ ԳՈՂԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
Նոր էի դուրս եկել կալանավայրից: Մեկը ինֆորմացիա բերեց, որ իր այսինչ բարեկամը շրջկոմի առաջին քարտուղար է, տանը մեծ գումար ու ոսկեղեն է պահում, ինքն էլ կաշառակերի մեկն է՝ մի անհաջող մարդ, տղան էլ իրենից բեթար կաշառակեր, մեծամիտ, գործ սարքող: Ասաց, որ առաջիկա շաբաթ օրը դրանք ընտանիքով ինչ-որ հարազատի տանը հրավերքի են լինելու, հարկավոր է մտնել, «մաքրել» տունը, իրենց հասնում է: Նստեցինք, տան հատակագիծը փռեցինք սեղանին, պլանավորեցինք, թե ինչը ինչպես պետք է արվի: Եկավ շաբաթը, տղաները գնացին, բայց ես չգնացի, քանի որ կալանավայրից պայմանականով էին բաց թողել, պետք չէր, որ նոր կասկած ընկներ վրաս: Տղաները գնացին, ես անհանգիստ նրանց էի սպասում: Վերադարձան մի երեք ժամից և բավական լավ ավարով՝ մոտ կես պարկ փող, այն ժամանակվա սովետի կարմիր տասանոցներն էին, մի մեծ տուփ էլ ոսկեղեն: Սկզբում, նախ հաշվեցինք գումարը, ինչպես ասում են՝ ախպերաբաժին արեցինք, հետո անցանք ոսկեղենին: Տղաներից մեկը տուփի պարունակությունը դատարկեց սեղանին, կես կգ-ից ավելի ոսկեղեն կլիներ: Մինչ տղաները ոսկեղենն էին տեսակավորում, հանկարծ աչքս ընկավ տուփի հատակին դրված կապույտ աշակերտական հաստ տետրին: Մտածեցի, որ այդտեղ երևի ոսկեղենի թիվն ու հաշիվն է գրված, անմիջապես հանեցի: Տետրի կազմին գրված էր՝ ԻՄ ԿՅԱՆՔԸ: Բաց արեցի: Օրագիր էր, այդ տան հարսի կյանքի օրագիրը, վերջում՝ մի քանի հիանալի, գեղեցիկ բանաստեղծություններ: Տետրը ծալեցի, դրեցի ծոցագրպանս, տուն տարա: Միայն մի որոշ ժամանակ անց, հիշեցի տետրի մասին, սկսեցի կարդալ: Դրանք գրառումներ էին մի չստացված կյանքի մասին: Երիտասարդ կինը իր մտորումները, տպավորություններն ու կատարվածն էր գրի առնում, ինչից էլ երևում էր, որ նա երջանիկ չէր, ավելին՝ դժբախտ էր այդ տանը, ուր, ըստ իր գրածի, թագավորում էր կաշառակերությունը, խաբեությունը, կեղծավորությունը, սուտն ու կեղծիքը: Ամուսնու հայրը, այսինքն՝ շրջկոմի քարտուղարը, աղջկա հոր ընկերն էր եղել, և, ըստ գրառման, առանց աղջկա համաձայնությունը հաշվի առնելու, ընկերները հարմար էին գտել ու իրենց երեխաներին ամուսնացրել էին: Անկատար էին մնացել աղջկա բոլոր երազանքները: Խեղճ աղջիկը տառապում էր այն մտքից, որ ահա, գալու էր գիշերը, և ինքը անկողին էր մտնելու մի մարդու հետ, որին այդպես էլ ժամանակի ընթացքում չկարողացավ սիրել, անգամ հարմարվել ու հարգել, որը սիրուհիներին փոխում էր թաշկինակի պես, առիթը չէր կորցնում նսեմացնելու, ծաղրելու նուրբ ու քնքուշ հոգի ունեցող իր կնոջը: Կնոջը հույս էր տալիս միայն այն միտքը, որ արդեն երրորդ տարին է, ինչ հարս էր այդ տանը, բայց չէր հղիանում, մտածում էր, որ երեխա չունենալու պատճառով, մի օր ամուսինը կբաժանվի իրենից, ու ինքը կազատվի այդ ընտանիքից էլ, ձևական ամուսնուց էլ:
Այդ օրերին մի դեպք պատահեց, ու ես նորից կալանավորվեցի, երկու տարի պետք է անցկացնեի ուղղիչ-աշխատանքային գաղութում: Արդեն գաղութում էի, հիշեցի տետրի մասին, քրոջս խնդրեցի, որ իմ անկողնու տակից հանի, ինձ բերի այդ տետրը: Ընդհանրապես կալանավայրում եղած ժամանակի մեծ մասն ես անց եմ կացրել կարդալով: Կարդում էի, ինչ ընկնում էր ձեռքս՝ գեղարվեստական գրականություն, հատկապես՝ դասական, փիլիսոփայություն, իրավագիտություն, պատմություն: Այդ երկու տարին ես այնքան էի թերթել երիտասարդ կնոջ օրագիրը, որ կապույտ կազմը մաշվել էր, խունացել, անգիր էի արել եղած բանաստեղծությունները, ավելին՝ ես ապրում էի այդ աղջկա կյանքով. պատկերացնում, երևակայում էի, թե ինչպիսին էր նա, ինչպիսի ձայն ուներ, ինչպիսի մազերի, աչքերի գույն ուներ, բայց ողջ ցավալին այն էր, որ ես նրա անունն անգամ չգիտեի: Երկու տարի անց, կալանավայրից դուրս գալուց հետո, որոշեցի գտնել նրան: Գնացի այն տունը, որտեղից կատարվել էր գողությունը, բայց պարզվեց, որ տանտերերը տունը երկու տարի առաջ վաճառել են, մեկնել արտասահման:
Անցան տարիներ: Իմ կյանքում շատ կանայք եղան: Նրանք բոլորն էլ յուրովի լավն են եղել: Ճիշտն ասած, ես այնպիսի տղամարդ էի, որ ոչ մի կին ինձ չէր մերժում, ընտրության լայն հնարավորություն ունեի, բայց ոչ մեկին չէի կարողանում սրտով կապվել: Յուրաքանչյուրի մեջ ես փնտրում էի նրան՝ օրագրի տիրոջը, այդ քնքուշ հոգու տեր տառապյալ կնոջը, որին այդպես էլ չգտա ու չգտա: Ինձ այդ տարիներից մնաց միայն տող առ տող անգիր արած օրագիրը:
Միքայելը վերջացրեց իր պատմությունը, հայացքը կտրեց հեռու ծառի տակ խաղացող երեխաներից ու, պատմելու ընթացքում առաջին անգամ, նայեց կողքին նստած կնոջը: Մարիամի դեմքը անբնական սպիտակել էր, շուրթերը՝ կապտել ու դողդողում էին:
— Մարիամ, ի՞նչ պատահեց, վա՞տ ես զգում:
Կինը դժվարությամբ ձեռքը դրեց նրա ձեռքին ու մի կերպ ասաց:
— Մի անհանգստացիր, ուղղակի բաց արա, տետրի վերջին էջի բանաստեղծությունը աքրոստիկոս է, այնտեղ կկարդաս կնոջ անունը:
— Մարիամ,- ծեր գողը ցնցվեց,- Մարիամ, այդ ի՞նչ ասացիր:
Կնոջ ուսերը գրկեց:
— Մարիամ, տեսնում եմ, դու քեզ վատ ես զգում, հա՞, ասա, խոսիր:
— Միքայել, դու գտար ինձ, բայց ինչու՞ այսքան ուշ:
Կինը ցնցվեց ու գլուխը կախ ընկավ:
Միքայելը արագ հանեց հեռախոսը, հավաքեց շտապ օգնության համարը:
Շտապ օգնության մեքենայի մեջ ամուր բռնել էր կնոջ ձեռքը: Հիվանդանոցի միջանցքում Մարիամը աչքերը բացեց, նայեց նրան ու թույլ ժպտաց:
— Դու այստեղ ես՝ ինձ հետ, շնորհակալ եմ:
Ծեր գողի աչքից արտասուքի կաթիլն ընկավ կնոջ ձեռքին, կինն աչքերը փակեց:
Միքայելը այլևս չզգաց, թե ինչ կատարվեց, ինչպե՞ս տարան Մարիամին, ինքն ի՞նչ էր ասում, ինչու՞ մի աղջիկ նեղված ասաց՝ պապիկ, ոտքի տակ մի ընկեք, մի խանգարեք, ինչպես ինչ-որ մեկի մասին ասացին, որ փրկել չհաջողվեց, ինչպե՞ս իր կողքին հայտնվեցին մի քանի մոտ ընկերներ, ինչպե՞ս նրանք թևանցուկ, ուժով դուրս բերեցին իրեն հիվանդանոցից, ինչու՞ է ինքը հիմա տանը, երբ Մարիամն այնտեղ է՝ հիվանդանոցում, և ինչու՞ են ընկերներն այդքան տխուր, ինչու՞ են անընդհատ նոր ընկերներ գալիս ու գնում, իրենից թաքուն ինչ-որ բան փսփսում:
Ու հանկարծ բղավեց.
— Մարիա՛մ,- իր բղավոցից կարծես ուշքի եկավ, նայեց ընկերների քարացած դեմքերին:
Վեր կացավ, ոտքերը քըստքըստացնելով մտավ ննջարան, հետո դուրս եկավ՝ տարիների բեռից գունաթափ, մաշված, երկծալված մի տետր ձեռքին թափահարելով:
— Ես, ես սպանեցի իմ Մարիամին, գտա ու սպանեցի:
Նորից մտավ ննջարան, պառկեց անկողնու վրա՝ հնամաշ տետրը կրծքին սեղմած, ու…գնաց միանալու իր Մարիամին:

Մելանյա Պետրոսյանց

Կարդացեք նաև՝ Օրենքով գողը (վերջին մոհիկյանը)   և Հատված «ՕՐԵՆՔՈՎ ԳՈՂԸ» վիպակից ,ՄԻ ԲԺՇԿԻ ՊԱՏՄՈւԹՅՈՒՆ ( <<Օրենքով գողեր>> շարքից)

 

ՄԻ ԲԺՇԿԻ ՊԱՏՄՈւԹՅՈՒՆ ( <<Օրենքով գողեր>> շարքից)

Մոտ 30 տարի առաջ էր։ Մեր գյուղի դպրոցն ավարտելուց հետո, ընդունվել էի բժշկական ինստիտուտ, արդեն հինգերորդ կուրսում էի։ Ծնողներս ապրում էին գյուղում, հողագործ մարդիկ էին, ինձ օգնելու առանձնապես հնարավորություն չունեին, բացի ինձանից, տանը եղբայր ու քույրեր ունեի, մեծ ընտանիքը ծայրը-ծայրին հազիվ յոլա էին տանում, մեկ-մեկ էլ՝ ինձ օգնում։ Մեր մի բարեկամ խոսել էր քաղաքի մանկապարտեզներից մեկի վարիչի հետ, ինձ աշխատանքի էին տեղավորել մանկապարտեզում, որպես գիշերային պահակ։ Մանկապարտեզի փոքրիկ պահակատանն էլ ապրում էի ու ինձ լավ էի զգում՝ աշխարհից անտեղյակ։
Երկրում ինչ-որ ներքին անհանգստություն էր զգացվում։ Լուրեր էին գալիս, որ Ղարաբաղի հայությունը պատրաստվում է ընդվզել ադրբեջանական իշխանությունների դեմ, դուրս գալ Ադրբեջանի կազմից, միանալ Հայաստանին։ Ճիշտն ասած, ես չէի խորանում այդ լուրերի մեջ, երազում էի ուսումս ավարտել, լավ վիրաբույժ դառնալ, ընտանիք կազմել, երեխաներ ունենալ, թեև, նույնիսկ սիրած աղջիկ չունեի, ոչ էլ սիրահարված կայի։ Մի խոսքով՝ իմ մասնագիտական դասերից դուրս, ոչ մի բան ինձ չէր հետաքրքրում։ Հիշում եմ այդ շրջանն ու ինքս ցավով ծիծաղում ինձ վրա։
Այդ օրը աշնան վերջերն էր։ Դրսում ցուրտ քամի էր, իսկ ես ձմեռային տաք հագուստ չունեի։ Ցրտից կապտած, դողդղալով հասա տուն, այսինքն՝ պահակատուն, միացրեցի էլեկտրական պլիտան, ու երկար ժամանակ ցուրտը դեռ դուրս չէր գալիս մարմնիցս, մտել էր ոսկորներիս մեջ։ Վախեցա, որ կարող էի հիվանդանալ, հիշեցի գյուղից բերած հորս քաշած թթի օղին, որ երբեմն պետք էր գալիս բժշկական սպիրտի փոխարեն։ Մի լիքը բաժակ լցրեցի այդ օղուց, հու՛, արեցի ու քաշեցի գլուխս։ Իհարկե, մարմինս իսկույն տաքացավ, իսկ ես չհասցրեցի անգամ գիտակցել, թե ոնց ընկա թախտին ու քնեցի։ Իհարկե, խմելուն անսովոր մարդիկ իմ վիճակը կհասկանան։ Գիշերվա մի պահի, աչքերս բացեցի ու հիշեցի, որ մանկապարտեզի դարպասը չեմ փակել, այն կրնկի վրա բաց էր մնացել։ Վեր թռա տեղիցս, վազեցի դուրս։ Ճաղապատ դռներն իրար վրա բերեցի ու մետաղալարով կապեցի։ Թող փակ լինի, փորձանք է, էլի, ի՞նչ իմանամ, հակառակի բան է, գողն էլ էդպիսի ցուրտ ու մութ գիշեր է ման գալիս։ Ցուրտ քամուց դողալով, ուզում էի հետ վազել պահակատուն, երբ պատի տակ մի թրըմփոց լսեցի, բայց հաջորդ պահին էլ վազող ոտքերի ձայն լսվեցին։ Արագ քաշվեցի դարպասի մութ անկյունն ու սեղմվեցի պատին։ Երկու տղամարդ վազելով մոտեցան դարպասին, շնչակտուր կանգ առան ու նայեցին դարպասից ներս։ Ձեռք տվեցին, տեսան, որ դարպասը մետաղալարով ամուր կապված էր։ Նրանցից մեկը ինչ-որ բան ասաց։ Ջոկեցի, որ հայերեն չէր, ադրբեջաներեն էր, ավելի սեղմվեցի պատին։ Մի րոպե կանգնելուց, ինչքան հնարավոր էր, բակն ուսումնասիրելուց հետո, հեռացան։ Ցուրտն էլ մոռացա, քամին էլ։ Պատին քսվելով, աննկատ հասա այն տեղը, որտեղից թրըմփոցի ձայնն առա։ Մոշի չոր թփերի մեջ մարդ էր ընկած։ Մատերս ծակծկելով, մոշի ճյուղերը մի կողմ տարա, կռացա։ Մարդն անգիտակից էր։ Ստուգեցի զարկերակը, շնչում էր, բայց ձեռքս արյունոտվեց։ Իսկույն հասկացա՝ վիրավոր էր։ Վերադարձա դարպասի մոտ, նայեցի, մարդ չկար, վազողները հեռացել էին։ Գնացի, բռնեցի վիրավորի թևատակերից, քաշ տալով, մի կերպ հասցրեցի պահակատուն, գցեցի թախտին։ Արձակեցի հագուստը։ Ուսամասից քիչ ներքև, աջ կողմում հրազենային վնասվածք ուներ։ Բախտը բերել էր, որ ձախ կողմից չէր, թե չէ՝ գնդակն ուղիղ սրտին կկպներ։ Բարդ վիճակ էր, գնդակը մնացել էր ներսում, արյունահոսում էր։ Խոստովանեմ, որ մի պահ շփոթվեցի, հետո մտքովս անցավ՝ զանգել շտապ օգնություն, բայց մի ներքին ձայն կանգնեցրեց՝ բժիշկ ես, մի քանի ամիս հետո վիրաբույժի դիպլոմ ես ստանալու, առաջին օգնություն ցույց տուր։ Արագ հանեցի բժշկական պայուսակս, որի մեջ քիչ թե շատ վիրաբույժին առաջին անհրաժեշտության գործիքներ, դեղեր կային, դրեցի թթի օղու շիշն ու․․․ սկսեցի։ Չգիտեմ՝ ինչքան տևեց, երբ մաքրեցի ճակատիս քրտինքն ու հոգնած ընկա ցածրիկ աթոռին։ Գնդակը հեռացրել էի, վերքը մշակել, տնային ասեղ-թելով կարել։ Լավ էր, որ այդ ընթացքում վիրավորը ուշքի չեկավ, ես հանգիստ իմ գործն արեցի։ Քիչ անց, <<հյուրս> ուշքի եկավ, տնքաց, բաց արեց աչքերն ու փորձեց նստել, բայց ես թույլ չտվեցի։
— Չի կարելի, դուք վիրավոր եք, գնդակը հեռացրել եմ, վերքը կարել, դուք պետք է պառկած մնաք։
— Որտե՞ղ եմ ես, դու ո՞վ ես,- հարցրեց անծանոթը։
— Հանգիստ եղեք, դուք մանկապարտեզի պահակատանն եք, ես էլ պահակն եմ, բայց մի քանի ամսից բժիշկ-վիրաբույժի դիպլոմ կստանամ արդեն։ Իսկ հիմա խմեք այս մի բաժակ օղին։
Բարձրացրեցի գլուխը, օգնեցի, որ օղին խմի։
— Ուզու՞մ եք, զանգեմ շտապ օգնություն։
— Չէ, չէ, պետք չէ, չեմ ուզում,- նրա ձայնի մեջ անհանգստություն զգացի։
Արդեն լուսադեմ էր, մտածում էի, թե առավոտյան ի՞նչ եմ անելու այս մարդուն, որ դասի գնամ։ Չգնալ չէի կարող, կարևոր ստուգարք էի հանձնելու։ Այդ մասին ասացի անծանոթին։
— Առավոտյան, քո դասի ժամին դուրս կգաս, մի տաքսի կբռնես, կվերադառնաս, տաքսին թող կանգնի պահակատան դռան մոտ, բայց դու մեջից չիջնես, ես դուրս կգամ։ Դու կգնաս քո դասին, ես՝ ուր ինձ պետք է,- ասաց նա։
Այդպես էլ, գոնե կես ժամ, ես աչք չկարողացա փակել, զարմացած էի մնացել, որ վիրավորը գոնե մի տնքոց էլ չէր արձակում։
Ժամը 8.30-ին դուրս եկա փողոց, դեռ մութ-մութ էր։ Կանգնեցրի անցնող տաքսին, ինչպես ասել էր անծանոթը, հետ եկանք մանկապարտեզ, անծանոթը դուրս եկավ, նստեց վարորդի կողքին, ասաց․
— Քշիր բժշկական ինստիտուտ։
Հասանք ինստիտուտ, տաքսին կանգնեց, միայն այդ ժամանակ անծանոթը գլուխը դժվարությամբ թեքեց իմ կողմը․
— Անունդ ի՞նչ է։
— Մհեր Սահակյան,- ասացի ու իջա մեքենայից։
2.
Ստուգարքներս հաջողությամբ հանձնեցի, Նոր տարուն մի քանի օրով գնացի գյուղ, վերադարձա, սկսվեցին կիսամյակային քննությունները։ Մնացել էր վերջին քննությունը վիրաբուժությունից, որն ընդունում էր հայտնի վիրաբույժ, պրոֆեսոր Ջանենցը։ Միջանցքում հավաքված կուրսեցիներս սպասում էին ամեն մեկն իր հերթին՝ շատերը վախվորած, անհանգիստ հայացքներով։ Հանաք-մասխարություն չէր, քննությունը վերցնում էր հենց պրոֆեսորը։ Որոշեցի առաջինը ես մտնել։ Մտա, ստուգարքային գրքույկս դրեցի սեղանին։ Պրոֆեսորը վերցրեց գրքույկս, բաց արեց, մտքում կարդաց անուն-ազգանունս, փակեց ու հետ մեկնեց ինձ։
— Գնա, սպասիր, վերջում կգաս։
Զարմացած ու շփոթված դուրս եկա՝ տեսնես ինչու՞։ Ինչու-ի պատասխանը չունեի ու չունեի։ Ձեռքս թափ տվեցի, մոտեցա պատուհանի մոտ հավաքված համակուրսեցիներիս փոքրիկ խմբին։ Կարոն, ինչպես միշտ՝ իր տարերքի մեջ, ոգևորված ինչ-որ բան էր պատմում՝ գողական աշխարհի հեղինակությունների հետ իր շփումներից։
— Էս Մասիսի ու Երևանի մի քանի իրենց <<լավ տղա>> կարծող ադրբեջանցիները որոշում, ելնում, գալիս են Ջրվեժի Ժիրոյի մոտ, թե՝ դու ողջ սովետի տարածքում ճանաչված, հարգված հեղինակություն ես, արի, մարդ ուղարկիր կամ ինքդ գնա Ղարաբաղ, հարթիր էդ միջադեպերը։ Մենք եղբայրական հանրապետություններ ենք, լավ չի, որ մեր երկու ազգերի մեջ թշնամություն ընկնի։ Թող ձեռ քաշեն Հայաստանի կազմի մեջ մտնելու մտքից։ Էդ պահին եկած ադրբեջանցիներից մեկն էլ էն կողմից, թե՝ նրանց բացատրիր, որ Ղարաբաղը եղել է ու կմնա Ադրբեջանի կազմում, քանի որ հին ադրբեջանական հող է։ Ժիրոն լուռ լսում է, հետո դառնում է սրանց, թե՝ Ղարաբաղը ում հող լինել-չլինելը թողնենք պատմաբաններին, թեև այստեղ նոր <<հայտնագործության>> կարիք չկա, բոլորս էլ, աշխարհն էլ գիտի, որ դա հայկական հող է, մենք չէ, որ այդ պիտի քննարկենք, ինչ վերաբերվում է գնալ, Ղարաբաղի ժողովրդին համոզելուն, էլի սխալ հասցեով եք եկել, այդ հողի վրա ապրող ժողովուրդն ինքն է որոշում իր անելիքը, դա մեծ քաղաքական հարց է, քաղաքականության մեջ մենք չկանք։ Ինձ նման հարցով այլևս չդիմեք։
Անցնում է մի երեք օր։ Ժիրոյի մոտ եկած ադրբեջանցիներն իրենց տեղը չեն գտնում, Ժիրոյից վիրավորված, անպայման ուզում են վրեժ լուծել։ Ո՞նց են հաջողացնում, Ժիրոյի շրջապատից մի <<հուդա>> են գտնում, Աստված գիտի, ինչեր են խոստանում սրան, որ Ժիրոյին խաբելով բերի, գցի իրենց ձեռքը։ Էս հուդան զանգում է Ժիրոյին, խաբում, թե Ռուսաստանից օրենքով գող էսինչն է եկել, մեր տանն է, ուզում է իրիկունը քեզ տեսնել։ Ժիրոն էլ՝ բա, լավ, կգամ։ Ուշ ժամի, կեսգիշերին մոտ, ժիրոն տաքսիով, մենակ գնում, իջնում է էս հուդայի տան մոտ, տեսնում է՝ մի 24 Վոլգա է կանգնած։ Ձեռքի լույսը գցում է՝ տեսնի, մեջը մարդ կա՞, տեսնում է մեքենայի հետևը տղամարդու մի կլոր գլխարկ է դրած, ինչը սովորաբար ադրբեջանցի տղամարդիկ են դնում, բայց ավտոյի մեջ մարդ չի լինում։ Ժիրոյիս սիրտը կասկած է ընկնում։ Դե, ով ճանաչում է կամ շփվել է, գիտի, որ Ժիրոյի մոզգը 1000-ի տակ է աշխատում։ Դարպասով չի մտնում բակ, թռչում է փայտի ցանկապատի վրայով, հետևի կողմից մոտենում է տան պատուհանին։ Հենց էդ պահին տանից մեկը դուրս է գալիս, մոտենում, որ ծառի տակ ջուր թափի, աչքն ընկնում է պատուհանից ներս նայող մարդուն, ձայն է տալիս։ Ժիրոն մտածում է, որ հիմա մենակ փախչելն իրեն կփրկի, քանի ներսիններն էլ դուրս չեն եկել։ Վազում, նորից ցանկապատից դուրս է թռչում։ Դուրս եկածը հասցնում է կրակել, էլ չգիտեմ, կրակոցը կպնում է, թե՝ չէ, գոռում է՝ հասեք, Ժիրոն փախավ։ Սրանք ընկնում են Ժիրոյի հետևից։ Մոտակայքում մանկապարտեզ է լինում, Ժիրոն մտնում, թաքնվում է մանկապարտեզի մոշի թփերի մեջ, սրանք էլ չեն գտնում։ Էդպես Ժիրոն փրկվում է։
— Կարո, լավ, էլի, հերիք էդ հեքիաթներդ պատմես, Ժիրոն օրենքով գող է, իսկ օրենքով գողի համար ազգություն, հայրենիք չկա, իրենք իրենց օրենքներն ունեն, քո Ժիրոն էլ մի հերթական գող է, դարձրիր ազգային հերոս,- բացականչեց տղաներից մեկը, ձեռքը թափ տվեց ու հեռացավ։
— Տո, դու ի՞նչ ես հասկանում գողական աշխարհի <<պանյատներից>>, արա, գնա գործիդ,- հեռացողի հետևից զայրացած կանչեց Կարոն։
Իսկ ես կանգնել էի՝ տեղում սառած, քարացած։ Ուրեմն՝ այն գիշերվա իմ փրկած մարդը օրենքով գող Ջրվեժի Ժիրոն է եղել։
Չգիտեմ, ժամերը ոնց անցան, բոլորն արդեն մտել, դուրս էին եկել քննասենյակից, միջանցքում միայն ես էի մնացել։ Մտա քննասենյակ, լսածիցս դեռ շոկի մեջ էի, մարմնիս դողը չէր անցել, գլխիս մեջ էլ Ժիրոն էր։ Ստուգարքային գրքույկս դրեցի, ձեռքս պարզեցի, որ տոմս վերցնեմ, պրոֆեսորը բռնեց ձեռքս։
— Պետք չէ, տոմս մի քաշիր, նստիր։
Այն վիճակում էի, որ արդեն զարմանալու զգացողությունն էլ կորել էր։ Պրոֆեսորը վերցրեց գրքույկս, բաց արեց ու համապատասխան տեղում գրեց՝ գերազանց, ստորագրեց, փակեց գրքույկն ու ժպիտով այն մեկնեց ինձ։
— Բայց․․․պրոֆեսոր,- հազիվ կմկմացի ես։
— Մհեր Սահակյան,- ավելի լայն ժպտաց պրոֆեսորը,- դու վիրաբուժությունից քո քննությունը գերազանց հանձնել ես այն օրը, երբ պահակատան պայմաններում, թթի օղու օգնությամբ, վիրավոր Ժիրայրի կրծքամասից անսխալ հեռացրեցիր հրազենային կրակոցից մնացած գնդակը, վերքը մշակեցիր, սովորական թել-ասեղով կարեցիր։ Անթերի գործ էիր արել, կեցցես, գերազանց ես ստանում։
— Պրոֆեսոր, բայց․․․բայց․․․
— Մհեր, Ժիրայրը իմ դասընկերն է ու բարեկամը, տարիներ առաջ ես իմ<<օրենքով գող>> մականվամբ նրան փրկեցի, հետո նա փորձանքից փրկեց իմ միակ որդուն։ Իսկ հիմա գնա, սպասիր միջանցքում, այս թղթերը լրացնեմ, վերջացնեմ, միասին իմ մեքենայով տեղ ենք գնալու։
Պրոֆեսորը իհարկե, նկատեց անսահման զարմանքս, հասկացավ նաև, որ շատ հարցեր ծագեցին իմ մեջ, բայց լռում էի։
— Գիտե՞ս, Մհեր,- արդեն մեքենայի մեջ ասաց նա,- երբ մարդկանց կապում է պարզ, անկեղծ, անմիջական ու անշահախնդիր, մարդկային հարաբերությունը, երբ ամեն մեկը այդ ընկերության մեջ գիտի իր տեղն ու սահմանը, դերը, դիմացինի մեջ տեսնում ու գնահատում է Մարդուն, բոլորովին էլ կապ չունեն տիտղոսներն ու կոչումները, մասնագիտությունը, հարուստ կամ աղքատ, քաղաքացի կամ գյուղացի լինելը։ Ժիրայրը ուժեղ, իր աշխարհում արդարին ձգտող մարդ է, և այդ արդարության ճանապարհին, այո, նա թույլ է տվել նաև սխալներ, անընդունելի արարքներ, գործողություններ։ Մեզ համար, առավել ևս՝ քեզ պես երիտասարդի համար, թերևս անընդունելի է նրա ու նրա նմանների ստեղծած աշխարհը, քանի որ այն ստանդարտից, մեր իմացած նորմերից, պատկերացումներից դուրս է, ուր գործում են այլ օրենքներ, բայց փաստ է, որ կա՛ այդ աշխարհը, կան այնտեղ՝ այդ օրենքներով ապրող մարդիկ, որոնցից մեկն էլ Ժիրայրն է։
Երբ ուղղվեցինք Ջրվեժ, հասկացա, որ գնում ենք հանրահայտ Ժիրոյենց տուն։
— Այ, դու,- շարունակեց պրոֆեսորը,- ամբողջ ճանապարհին չհարցրեցիր, թե ու՞ր ենք գնում։ Ճիշտ այդպես էլ, դու Ժիրայրին հարցեր չէիր տվել, թե ո՞վ է, ու՞մից, ինչու՞ է փախչում, ովքե՞ր, ինչու՞ են կրակել։ Հենց դրա համար էլ նա այսօր քեզ տեսնելու ցանկություն է հայտնել, գնում ենք նրանց տուն։
— Պրոֆեսոր, բայց Դուք ասացիք, որ նրան փրկել եք Ձեր <<օրենքով գող>> մականվամբ, Դուք այդպիսի մականու՞ն եք ունեցել։
— Օ՜, դա մի զավեշտալի պատմություն էր, հիմա կպատմեմ,- ծիծաղեց պրոֆեսորը։
— Չորրորդ դասարանում էի սովորում, մի օր մեր տուն եկավ մեծ հորեղբայրս ու բարկացավ հորս վրա, որ նա խառնվել էր գործարանում իրենց ցեխի վարիչի դեմ կազմակերպած բունտին, որտեղ հայրս ասել էր, որ ցեխի վարիչը խաբում է աշխատողներին, նրանց վրա հավելագրումներ անում ու յուրացնում, այնինչ՝ իրականում դրանք ոչ թե հավելագրումներ էին, այլ բանվորների հենց իրական աշխատավարձերը, և նա իրավունք չուներ այդ գումարը բանվորներից հավաքելու։
— Ի՞նչ է, գլխիս օրենքով գո՞ղ ես, որ ամեն տեղ պետք է խառնվես ու արդարությունը պաշտպանես,- իր խոսքը եզրափակեց հորեղբայրս։
Այդ ժամանակ ես հասկացա, որ օրենքով գողը արդարությունը պաշտպանող մարդն է։ Մի քանի օրից ուսուցչուհիս ազատ շարադրություն հանձնարարեց <<Ի՞նչ եմ երազում դառնալ>> վերնագրով։ Ես, ոչ այս, ոչ այն, գրեցի` ուզում եմ դառնալ օրենքով գող։ Հաջորդ օրը ուսուցչուհիս իմ շարադրությունը բարձրաձայն կարդաց դասարանում, մի լավ էլ ծաղրեց։ Ու այդ օրվանից դասարանցիներիս մոտ իմ անունը մնաց <<Օրենքով գող>>։ Անցան տարիներ, ավարտեցինք դպրոցը, ես ընդունվեցի բժշկական ինստիտուտ, դասարանցիներից ամեն մեկը գնաց իր ճանապարհով, Ժիրայրն էլ գնաց Օդեսա՝ հորաքրոջ ընտանիքի մոտ։ Ավարտել էի ինստիտուտը, ամուսնացել էի, որպես բժիշկ, նշանակվել էի Պլանի գլխի հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժնում։ Այդ օրը իմ գիշերային հերթապահության օրն էր, երբ մեր դասարանցի Հարութը զանգեց, թե՝ Սոս, Ժիրայրը Ռուսաստանից եկել է, դասարանցիներով հավաքվում ենք մեր տանը, երեկոյան ժ․ վեցի կողմերը երևա։ Գնացի, կնոջս էլ ասացի, որ մի երկու ժամ տղաների հետ կնստեմ, այնտեղից էլ կգնամ հերթապահության։ Դեռ նոր էի ներս մտել, տղաներին բարևեցի, Ժիրայրի հետ ողջագուրվեցինք, քանի որ արդեն տասը տարի էր, գնացած օրից նա Հայաստան չէր եկել, չէինք հանդիպել։ Աղջիկներից մի երկուսը Հարութի կնոջ հետ սեղան էին գցում, երբ ներս մտան երեք երիտասարդ միլիցիոներներ, թե՝ ձեր մեջ օրենքով գողն ո՞վ է։ Անակնկալի եկած, ես տարակուսանքով կանգնեցի՝ ես եմ, ասացի։ Կողքից մյուս տղաներն էլ, թե՝ հա, ինքն է, ի՞նչ կա։ Սրանք, թե՝ մեզ հետ պետք է բաժին գաս։ Է՞, ճարս ի՞նչ, սուսուփուս սրանց հետ գնացի միլիցիայի տեղամասային բաժին։ Մտանք մի կաբինետ, սրանք ստուգեցին գրպաններս, վերնաշապիկս արձակել տվեցին, նայեցին մարմինս, թևերս ու թե՝ էդ ո՞նց ա, որ ոչ մի նակոլկա չունես։ Էն մյուսն էլ, թե՝ դե, պատմիր, ինչու՞ ես եկել Հայաստան։ Մինչ ես ապշահար, չգիտեի, թե սրանք ի՞նչ են ուզում ինձանից, ես ի՞նչ պատասխանեմ, սենյակ մտավ մի փոխգնդապետ։ Նայեց ինձ, էս ո՞վ է, հարցրեց ինձ բերման ենթարկածին։ Միլիցիոները, թե՝ օրենքով գող Ժիրայր Կիրակոսյանն է, ինքը խոստովանեց, առանց դիմադրության, հանգիստ մեզ հետ բաժին եկավ։ Փոխգնդապետը շատ լուրջ լսեց նրանց, մեկ անգամ էլ ոտքից գլուխ չափեց ինձ ու հանկարծ սկսեց ծիծաղել, մի այնպիսի հոմերական քրքիջ բռնեց նրան, աչքերից արցունքներ սկսեցին գալ։ Էս երիտասարդ միլիցիոներները շշմած նրան էին նայում։ Երբ փոխգնդապետը մի քիչ հանգստացավ, դարձավ ինձ, թե՝ դու ո՞վ ես։ Ներկայացա, ասացի, որ բժիշկ եմ, հենց հիմա պետք է գնամ գիշերային հերթափոխի։ Բա ինչու՞ ես ասել, որ դու ես օրենքով գողը։ Ուրիշ ճար չկար, դրեցի, դրանց պատմեցի իմ օրենքով գող մականվան պատմությունն ու դուրս եկա, գնացի հիվանդանոց։ Իսկ այդ ընթացքում Ժիրայրը հասցրել էր թաքնվել։ Զանգեցի Հարութին, թե՝ էս ի՞նչ պատմություն էր, նա նոր միայն պատմեց, որ չէին հասցրել ինձ ասել, որ մեր Ժիրայրը Ռուսաստանում օրենքով գող է կնքվել ու անմիջապես եկել Հայաստան։ Էս էլ իմ մականվան պատմությունը, Մհեր ջան։
Հասել էինք Ջրվեժ, տան բակում մեքենայից իջանք, մեզ մի տղա դիմավորեց, ուղեկցեց ներս։ Սովորական տուն էր, բայց աչքիցս չվրիպեց գրքերի տակ կքած պահարանը։ Մեզ ընդառաջ եկավ Ժիրոն։ Պրոֆեսորի հետ ողջագուրվեցին, հետո դարձավ ինձ, գնահատող հայացքով նայեց, ապա պարզեց ձեռքը։
— Բարով ես եկել, ոտքդ տանս մեջ խերով լինի։
Մեզ ներս ուղեկցող տղան սեղանին հաց, ուտելիք, խմիչք դրեց։ Պրոֆեսորը հրաժարվեց խմելուց, արագ-արագ մի կտոր բան կերավ, ասաց, որ շտապ պայմանավորվածություն ունի, մենք կարող ենք զրուցել, ինքը գնաց։
Բավականին երկար զրուցեցինք։ Այո, իմ համակուրսեցի Կարոյի պատմածը ճիշտ էր, ամեն ինչ հենց այդպես էլ եղել էր։ Երբ պատրաստվում էի դուրս գալ, Ժիրոն ձայն տվեց նույն տղային։
— Արմեն, Մհերը այս տանը հարազատ մարդ է այլևս, տար, ճանապարհիր։
Նստեցի Արմենի առաջարկած մեքենան, մտածեցի, որ ինձ մանկապարտեզ կհասցնի, բայց Ն․ Նորքի առաջին զանգվածում, մի շենքի մոտ Արմենը մեքենան կանգնեցրեց։
— Իջիր,- ասաց։
Մտանք մուտք, բարձրացանք, երկրորդ հարկի դռներից մեկի մոտ Արմենը կանգնեց, բանալիով բաց արեց դուռը, ներս մտավ, ես էլ հետևից։
— Մհեր,- դարձավ նա ինձ,- կգնաս, քո պահակատնից կհավաքես եղած-չեղածդ, կգաս այստեղ։ Այս տանը կապրես, մինչև ինստիտուտիդ ավարտելը։ Ապրելու համար պետքական ամեն ինչ կա, եթե ուզենաս, նույնիսկ կարող ես կարիքավոր ընկերներիցդ մեկին էլ բերել՝ քեզ հետ ապրի։ էդ մանկապարտեզի գործից դուրս արի, էս գումարն էլ, կարծում եմ, կբավարարի քո ծախսերին։ Մի մտածիր, ես հաճախ կգամ, կհանդիպեմ քեզ, նեղություն չես քաշի։ Սա Ժիրոյի հանձնարարությունն է։
Հետո տան բանալիները տվեց ինձ ու դուրս գնաց։ Նրա հետևից դուռը փակեցի ու շվարած նստեցի։ Գլուխս առա ափերիս մեջ, փորձում էի հասկանալ կատարվածը, չէ, չէի կարողանում։
Այդպես էլ արեցի։ Գնացի մանկապարտեզ, պահակատնից հավաքեցի ունեցած մի քանի շորերս, գրքերս, մանր-մունր բաներ, շնորհակալություն հայտնեցի, հրաժեշտ տվեցի ու եկա իմ նոր բնակարանը։ Կեսգիշերին մոտ, դեռ նոր էի պառկել քնելու, երբ մի մտքից վեր թռա։ Այս ի՞նչ եմ անում, ինչու՞ համաձայնվեցի գալ այս տանն ապրելու, իսկ եթե հանկարծ Ջրվեժի Ժիրոն կամ իր մարդիկ ինձ էլ ներքաշեն կամ ստիպեն, որ մասնակից դառնամ իրենց հանցավոր գործողություններին, ի՞նչ պիտի անեմ։ Ծիծաղու՞մ եք, չէ, ծիծաղել պետք չէ, քանի որ գյուղից եկած, ուսուման ծարավ տղան, որ կյանքում չի հետաքրքրվել, չի իմացել անգամ կյանքում եղած շատ երևույթներ, այն էլ՝ քրեական հեղինակությունների ու օրենքով գողերի մասին, հենց այդպես էլ կմտածեր։ Այդ ժամանակ ինձ համար գողը գող էր, որի մեջ ես չէի տեսնում մարդուն, ի՞նչ տարբերություն, նա ջեբկի՞ր էր, թե օրենքով գող։ Բայց լավ էր, կարողացա հակափաստարկներ գտնել, ինքս ինձ համոզել, հանգստացնել, քնել։
3.
Ավարտական դիպլոմայինի պաշտպանությունից դեռ շատ առաջ, պրոֆեսոր Ջանենցը ինձ տարավ իր մոտ՝ հիվանդանոց, նշանակեցին վիրաբուժական բաժանմունքի գիշերային հերթափոխի բժիշկ, իսկ ավարտելուց հետո՝ արդեն սովորական գրաֆիկով աշխատող բժիշկ։ Երկրաշարժի վերքերը չսպիացած, սկսվել էր Արցախյան պատերազմը, մի կողմից էլ՝ Հայաստանի ծանր տնտեսական վիճակը, մութ ու ցուրտ օրերը։ Հիվանդանոցն աշխատում էր արտակարգ գրաֆիկով, օր ու գիշեր Արցախից վիրավոր ազատամարտիկներ էինք ընդունում, վիրահատարանները միշտ զբաղված էին լինում։ Ես համարյա տուն չէի գնում, օրական մի քանի վիրահատություն էի կատարում, հոգնածությունից, երբեմն հենց շորերով, քնում էի իմ աշխատասենյակի կոտրված բազմոցին։ Մի օր մտա պրոֆեսորի մոտ, ասացի, որ ուզում եմ Արցախ մեկնել։ Պրոֆեսորը երկար նայեց, նայեց․
— Գնա,- ասաց։
Հաջորդ օրը գնացի, հրաժեշտ տվեցի Ժիրոյին, ներկայացա մոտակա զինկոմիսարիատ, պայմանավորվեցի, որ առավոտյան Արցախ մեկնող ջոկատի հետ կարող եմ հասնել Ստեփանակերտ։
4.
Ստեփանակերտի հիվանդանոցում մնացի երեք ամիս։ Չեմ կարող հիշել, թե այդ երեք ամսվա մեջ քանի՞ անգամ եմ շոր հանել, անկողնու մեջ քնել ու լողացել։ Երբեմն, բարդ վիրահատությունների դեպքում, մի երկու օրով գնում էի Ասկերանի հիվանդանոց, երբեմն էլ՝ շարժական վիրահատարան-մեքենայով հայտնվում էինք որևէ ճակատային հատվածում, որտեղից հնարավոր չէր եղել ծանր վիրավորներին տեղափոխել հիվանդանոց, և հարկավոր էր հենց տեղում կազմակերպել առաջին բուժ․օգնություն կամ վիրահատել։ Ես չեմ կարող, չեմ ուզում նկարագրել այդ տարիների, օրերի Արցախի դժոխային վիճակը, այդ հիշողությունն ինձ սոսկալի ցավ է պատճառում՝ անգամ այսքան տարիներ անց, բայց և չեմ կարող հիացմունքս, զարմանքս չարտահայտել արցախի ժողովրդի, հայի այդ տեսակի համար, չեմ կարող գլուխ չխոնարհել մեր ազատամարտիկ տղաների առջև։ Այդ երեք ամիսը ապրելով նրանց կողքին, նրանց հետ, նրանց մեջ, ես Մարդ դարձա, Հայ դարձա, մեծացա, հասունացա, աչքերս բացվեցին, սկսեցի կողքերս նայել, բան տեսնել, բան հասկանալ։
Երեք ամիս անց, վերադարձա Երևան՝ բոլորովին այլ մարդ դարձած։
5.
Գիշերային ծանր երկու վիրահատություններից հետո, նոր էի մտել աշխատասենյակ ու հենց այդպես, կոշիկներով մեկնվել բազմոցին, երբ ներս մտավ Արմենը, թե՝ Ժիրոն քեզ շտապ կանչում է։ Արագ վեր կացա, ինչքան հնարավոր էր, ինձ կարգի բերեցի, Արմենի հետ գնացի։
Ժիրոն մռայլ էր, գունատ, նիհարած։ Գիտեի, որ հիվանդ է։
— Մհեր, պիտի գնաս Կրասնոդար։
Հարցական նայեցի։
— Ես լավ չեմ, դու պիտի գնաս։ Կրասնոդարի մեր տղերքը Արցախի համար ահագին բժշկական անհրաժեշտ սարքավորումներ, հագուստ-մագուստ, տարբեր բաներ են կուտակել։ Վստահելի ու նաև բժշկական սարքավորումներից հասկացող մարդ է պետք, որ դրանք նորմալ բերի, տեղ հասցնի։
— Խնդիր չկա։ Գնամ, երբ ասեք, միայն խնդրում եմ՝ տեղյակ պահեք պրոֆեսոր Ջանենցին։
6.
Կրասնոդարի օդանավակայանում ինձ դիմավորեց մի տարեց մարդ, ասաց, որ գնում ենք էսինչի առանձնատունը (ինչ-որ անուն տվեց)։
— Գալու են Կրասնոդարի երկրամասում հայտնի մի քանի և հայ, և ռուս ազգության օրենքով գողեր, ճանաչված քրեական ու տեղական հեղինակություններ, մինչև հասնենք, հավաքված կլինեն։
Նախկինում նման մարդկանց հետ հանդիպելու լուրը ինձ կշփոթեցներ, բայց այդ ժամանակ՝ բոլորովին, քանի որ, որքան ժամանակս հնարավորություն էր տվել, Ջրվեժի Ժիրոյի հետ ծանոթանալուց, ավելին՝ մտերմանալուց հետո, կարդացել էի քրեական աշխարհի մարդկանց, նրանց օրենքների մասին, գիտեի շատ հայտնի դեմքերի կենսագրությունը։ Այնպես որ՝ խուճապի չմատնվեցի։
Երբ մտանք նշված առանձնատուն, ես զարմացած չորս կողմս էի նայում, այդպիսի տուն միայն կինոներում էի տեսել։ Դահլիճի մեծության հյուրասրահում հավաքված էին մոտ 7- 8 մարդ։ Ուղեկցողս ինձ ներկայացրեց, առաջարկեց նստել։ Հավաքվածները նախ մի պահ ուսումնասիրեցին ինձ, հետո, առանց ձևականությունների, սկսեցին հարցեր տալ։ Բազմաթիվ իրենց հետաքրքրող հարցեր տվեցին Արցախից, պատերազմից, ազատամարտիկներից, Հայաստանից։ Առանց ընդհատելու, բոլորն ուշադիր լսում էին ինձ։ Պատմեցի, որ երեք ամիս Ստեփանակերտի հիվանդանոցում եմ եղել, դիրքերում, ճակատային հատվածներում, պատմեցի իմ տեսածի, լսածի մասին, պատմեցի հայ ազատամարտիկների ոգու, անձնազոհության մասին, արցախցու խիզախության, համառ կամքի մասին։ Արդեն ժամից ավելի, քար լռության մեջ, ես պատասխանում էի նրանց հետաքրքրող հարցերին, պատմում, իսկ հարցերը չէին վերջանում։
Պատկերացրեք, երկու ժամ տևած այդ հարցուպատասխանի ընթացքում, հանձինս նրանց, ես չտեսա ո՛չ օրենքով գողերի, ո՛չ հեղինակությունների, այդտեղ հավաքվել էին Արցախի ճակատագրով ապրող, անհանգստացող, մտահոգ մարդիկ, որոնք ուզում էին իմանալ, թե ինչպե՞ս, ինչո՞վ կարող են օգնել Արցախին, հայ ժողովրդին՝ հաղթանակի հասնելու, պատմական արդարությունը վերականգնելու համար։
Տիրեց երկար լռություն։ Բոլորը նայեցին տանտիրոջը, որը հավանաբար նրանց միջի տարիքովն էր։
— Տղա, մենք՝ այստեղ հավաքված բոլորս,- նա ձեռքը պարզեց հավաքվածներին,- և ավելացրած էլի մի քսան-երեսուն մարդ, կարող ենք գալ, ջոկատ կազմել, գնալ Ղարաբաղ, մի քանի գյուղ էլ գրավել, բայց մենք այստեղ ենք Ղարաբաղին պետք, որ թուրքի դեմ կռվող ֆիդային զենք ունենա, զիմամթերք, հագուստ, սնունդ ունենա։
Մյուսները, որը գլխով, որը խոսքով հաստատեցին տանտիրոջ ասածը։
— Մհեր, տղա, մենք քեզ վստահում ենք, քանի որ գիտենք, որ Ջրվեժի Ժիրոն պատահական, չստուգված մարդ չէր ուղարկի այստեղ։ Վաղը կծանոթանաս եղած բժշկական սարքավորումներին, ցուցակ կգրես, թե էլի ի՞նչ սարքավորումներ են ձեզ այնտեղ խիստ անհրաժեշտ։ Մի երկու օրից ամեն ինչ պատրաստ կլինի։ Բեռը տանելու ես հատուկ ինքնաթիռով, բժշկական սարքավորումների հետ փաթեթավորված կլինի նաև զենք-զինամթերք։ Քեզանից ծայր աստիճան զգոնություն, զգուշություն է պահանջում, որ բեռը նորմալ տեղ հասցնես, ասեմ նաև, որ վտանգն էլ չի բացառվում, պետք է ամեն ինչի պատրաստ լինես։
Հետո դարձավ ինձ այդտեղ ուղեկցող մարդուն։
— Մհերին տար, տեղավորիր հյուրանոցում։ Գիտես՝ ինչ անել։ Ինձ հետ կապի մեջ կլինես։
Կրասնոդարում իմ անցկացրած հինգ օրերի և այդ մարդկանց հետ շփման ընթացքում, ես տեսա այն ահռելի տարբերությունը, որ կար Հայաստանի ու Ռուսաստանի հանցագործ աշխարհի ներկայացուցիչների կենսաձևերի միջև։ Այստեղ բոլորն ապրում էին մեծ, խնամված այգիներով, բակերով շրջապատված առանձնատներում, վայելքի ու ճոխության մեջ, ինչը այդ տարիներին չէիր տեսնի Հայաստանում։ Այդ հեղինակությունները ակտիվ մասնակցություն ունեին տեղական համայնքների քաղաքական-հասարակական կյանքին, առանց նրանց մասնակցության հարցեր համարյա չէին լուծվում։ Ես, իհարկե հասկացա այդ տարբերության պատճառը, Հայաստանի նման փոքր, աղքատ, պատերազմող երկրի համար դա բնական էր։ Բայց ես զգացի նաև, թե ճոխության մեջ ապրող այդ հեղինակությունները ինչպիսի հարգանքով, ակնածանքով էին լցված Ջրվեժի Ժիրոյի նկատմամբ, սովորական, միջին ապրողին բնորոշ տան մեջ ապրող, երբեմն՝ միայն հաց ու պանիրի հույսին ճաշող Ժիրոյի նկատմամբ։ Երբ այդ մասին հետո պատմում էի Ժիրոյին, նա մեղմ ժպտաց ու թե՝ Մհեր ջան, ես էլ կարող էի ունենալ այդ ճոխություններն ու շքեղությունները, բայց դա իմ աշխարհը, օրենքով գողի աշխարհը չի։
Հինգ օրից, բեռնավորված ինքնաթիռը թռավ Երևան։ Ավելորդ է նկարագրել, թե ինչ խնդիրներ, դժվարություններ հաջողվեց հաղթահարել, ինչպիսի իրավիճակներից կարողացա դուրս գալ՝ առանց ինձ կորցնելու, քանի որ բեռը գրանցված էր իմ անունով։ Ինչևէ, բարեհաջող վայրէջք կատարեցինք Երևանում։
Ժիրոն լավ չէր, իմ բացակայության հինգ օրերում, նա ավելի էր գունատվել, նիհարել։ Պրոֆեսոր Ջանենցը խիստ անհանգստացած էր, շտապ վիրահատություն նշանակեց։
Մի քանի օրից մեկնեցի Արցախ։
7.
Շտապ պետք է գայի Երևան՝ դեղորայքի հետևից։ Ստեփանակերտից դուրս եկանք, ես ու շտապ օգնության մեքենայի վարորդն էինք։ Հեռվից նկատեցի, որ ճանապարհի եզրին մի ընտանիք էր կանգնած։ Ֆիդայական հագուստով, զենքը ուսին գցած տղամարդը թափահարեց ձեռքը, որ կանգնենք։
— Մարտակերտից ենք, ընտանիքս ուզում եմ Հայաստան տանել, տեղավորվել, վերադառնալ նորից, կօգնե՞ք։
Իմ դրական պատասխանից հետո ձեռքով արեց, երիտասարդ կինն ու ճամպրուկի վրա նստած երկու փոքրիկները վազեցին, բարձրացան մեքենան։
— Տունս ռմբակոծության տակ ընկավ, ընտանիքս դրսում էր մնացել, ես նրանց կողքին լինել չեմ կարող, ինքնապաշտպանական ուժերի շտաբում եմ։ Իրենց հասցնեմ Երևան, հորեղբոր տղա ունեմ, հետո հանգիստ իմ գործին վերադառնամ։
Վիտալիկը, ընտանիքի հայրը, ճանապարհին պատմում էր Մարտակերտի, այնտեղ մնացած ժողովրդի ծանր վիճակի մասին։ Էդպես, խոսք ու զրույցով հասանք Երևան։ Վիտալիկի բարեկամն ապրում էր Սարի թաղում։ Գտանք տունը, իջան, իրար հրաժեշտ տվեցինք, բայց չգիտես ինչու, անհանգստություն զգացի, վարորդին խնդրեցի սպասել, մինչև տան դարպասը կբացվի, Վիտալիկի ընտանիքը ներս կգնա, կհամոզվենք, որ ամեն ինչ նորմալ է, նոր կհեռանանք։ Դարպասը բացվեց, մի կին դուրս եկավ, հետո ձայն տվեց, մի տղամարդ էլ եկավ, երևի Վիտալիկի հորեղբոր տղան էր։ Հենց դարպասի դռանը կանգնած, նրանց խոսակցությունը ինչ-որ երկարում էր։
— Վիտալիկ,- ձայնեցի։
Մոտեցող մարդու դեմքից զգացի, որ այն չէ։
— Ի՞նչ կա, ինչու՞ ներս չեք գնում։
— Կինն ասում է՝ մեր տանը նեղվածք է, չենք կարող ձեզ ընդունել։
Արյունը խփեց գլխիս։
— Ձայն տուր, թող երեխաները գան, գնում ենք,- կատաղած ասացի ես։
Կինն ու երեխաները հետ եկան, բարձացան մեքենան, իսկ Վիտալիկի հարազատները այդպես էլ գոնե չհարցրեցին, թե ու՞ր են գնում, ի՞նչ են անելու այդ երկու փոքրիկների հետ։
Ճանապարհին բոլորս լուռ էինք, ես զայրույթից շրթունքս էի կրծում, շարունակ ծխող Վիտալիկի ձեռքը ներվային դողում էր, կինը լուռ լաց էր լինում, միայն երեխաներն էին, որ անտարբեր կատարվածին, հետաքրքրությամբ նայում էին մեքենայի պատուհանից դուրս, իրենց անծանոթ փողոցներին ու բարձրահարկ շենքերին։
Հասանք Ջրվեժ, Ժիրոյի տան մոտ կանգնեցինք։ Վիտալիկենց պատվիրեցի՝ մնալ մեքենայի մեջ, ես ներս գնացի։ Ժիրոյին պատմեցի մարտակերտցի ընտանիքի մասին, որ հարազատները նրանց չընդունեցին, ընտանիքը շիվարել է, չգիտի իր անելիքը։ Ժիրոն երկար չմտածեց, ձայն տվեց Արմենին։
— Արմեն, գնա, ասա, թող էդ մարդիկ իջնեն մեքենայից, Վարսիկին ասա, թող հաց սարքի, նրանց կերակրի, հետո կտանես մասսիվի էն տունը, թող առայժմ ապրեն այնտեղ։
Քանի որ առավոտ շուտ ես պետք է վերադառնայի Ստեփանակերտ, մի կտոր հաց կերա, Վիտալիկին հանգստացրեցի, որ վստահի Ժիրոյին, ամեն ինչ լավ է լինելու, առավոտյան գնալուց առաջ, իրենց կհանդիպեմ մասսիվի տանն ու դուրս եկա։
Առավոտյան գնացի մասսիվի տունը, այո, հնց այն տունը, ուր ապրել էի մոտ երկու տարի։ Վիտալիկն ասաց՝ քանի որ ընտանիքը նորմալ տեղավորվեց, ապրուստի համար մի քիչ էլ գումար կար կնոջ ձեռքին, ինքը ինձ հետ ուզում է վերադառնալ Ստեփանակերտ։
Ասեմ, որ մարտակերտցի Վիտալիկի հետ մենք դարձանք լավ ընկերներ, բարեկամներ։ Բայց․․․ 94-ի գարնանը Վիտալիկը զոհվեց։ Ցավալի լուրն առնելով՝ նրա կինն ու երեխաները վերադարձան Մարտակերտ։ Հիմա էլ, Արցախում լինելիս, ես անպայման այցելում են նրանց։ Երեխաները մեծացել են, ամուսնացել, կարգին, իրենց արժանավոր հոր արժանավոր զավակներ են դարձել։
8.
Ասեմ, որ ես ու Ժիրայրը բավականին կապվել էինք իրար, մտերմացել։ Երևանում գտնվածս ընթացքում, շատ հաճախ էի գնում իր տուն, երբեմն պատահել է՝ զրուցել ենք մինչև լուսաբաց, առավոտյան հասել եմ հիվանդանոց։ Ահա, այդպիսի զրույցներից մեկի ժամանակ էլ, հետաքրքրությունս հաղթեց ու հարցրեցի Ժիրոյին, թե կալանավայրում անցկացրած այդ երկար տարիների մեջ ո՞ր հիշողությունն է իր համար ամենադաժանը։
ԺԻՐՈՅԻ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ
— Պատմեմ, Մհեր, բայց պատմածս կհասկանա միայն այն մարդը, ով կարդացել է Ջեկ Լոնդոնի <<ԶՍՊԱՇԱՊԻԿԸ>>։
Տասնինը տարեկան էի, երբ գողության, սպանության համար առաջին անգամ դատապարտվեցի տասը տարվա կալանքի։ Դատավճռի հրապարակումից հետո, ինձ տեղափոխեցին գաղութ։ Այստեղ ես առաջին իսկ օրից հրաժարվեցի աշխատանքի դուրս գալ, չէի ենթարկվում գաղութի կարգուկանոնին, հաճախակի վեճերի ու կռիվների մեջ էի մտնում բանտապահների, գաղութի աշխատակիցների հետ։ Այդպես մի քանի տարի։ Բայց հետո, ժամանակը սպանելու համար, սկսեցի գնալ գաղութի գրադարան։ Հանկարծ պարզվեց, որ ես կարդալը նույնիսկ սիրում եմ։ Սկսեցի ագահորեն կարդալ նախ հայ դասականներին, հետո անցա համաշխարհային դասականներին, որոնց շարքում սիրահարվեցի Ջեկ Լոնդոնի գրվածքներին, ապրում էի դրանցով։ Ահա մի օր էլ, մի ծեծկրտուքից հետո, ինձ շատ երկար ժամանակով գցեցին պատժախուց-մենախուց՝ <<կարցեր>>։ Դա իմ կյանքի, իմ հիշողությունների ամենադաժան հատվածներից է։ Մի քանի օր աշխատողը խուց էր բերում ուտելիքը, ջուրը, ինչ-որ բաներ էի նրան հարցնում, օրինակ՝ եղանակից կամ խնդրում էի գրադարանից գիրք բերել ինձ համար, բայց նա չէր պատասխանում, խուլ ու համրի նման դնում էր ուտելիքը, առանց դեմքիս նայելու, դուրս գալիս։ Չդիմացա, ուզում էի մարդկային ձայն, խոսք լսել ու մի օր էլ քաշեցի թևից, հրեցի, խփեցի, ուտելիքով աման-չամանը գետնով տվեցի, գոռոցս գցեցի, թե ինչու՞ չի խոսում։ Նույն պահին էլ պատժախուց մտան երկու աժդահա աշխատակիցներ, ու Աստված գիտի, թե որքան ժամանակ հետո միայն աչքերս բացեցի, ուշքի եկա։ Պառկած էի չոր թախտի վրա, տակիս դոշակն էլ չկար, որպես պատիժ, տարել էին, իսկ մարմինս, ոսկորներս, մկաններս ցավից նվում էին։ Ահավոր էին ծեծել, չէի կարողանում մի շարժում անգամ անել, սուր ցավեր ունեի որովայնիս, բարակ մեջքիս շրջանում։ Չէի հասկանում՝ գիտակցությու՞նս էի շարունակ կորցնում, թե՞ քնում էի։ Երբ վերջնական ուշքի եկա, ցավերն ավելի սաստկացան, չէի դիմանում, բայց տնքալու ուժ էլ չունեի։ Եվ հանկարծ, որտեղից-որտեղ հիշեցի Ջեկ Լոնդոնի <<ԶՍՊԱՇԱՊԻԿԸ>>։ Մի երկու բառով ասեմ, որ ըստ Լոնդոնի նկարագրության, բերդի մի անհնազանդ կալանավորի, որպես պատիժ, զսպաշապիկ են հագցնում, որի կապերն այնքան են ձգում, որ արյունը երակներում կանգ է առնում։ Քչերն էին դիմանում, զսպաշապիկով պատժվելուց հետո, քչերն էին կենդանի մնում, բայց այ, Լոնդոնի հերոսը ճարը գտնում է։ Զսպաշապիկի մեջ նա սկսում է մեդիտացիա անել, ինչն էլ դառնում է նրա փրկությունը։ Իսկ ինչու՞ ես էլ չփորձեմ, մտածեցի, թեև նախկինում երբեք չէի փորձել, բայց կարդացել էի, բավական գիտեի, թե իրենից ինչ է ներկայացնում մեդիտացիան։ Եվ պատկերացրեք, ստացվեց։ Ցավերս կարողացա մեղմել, ավելին՝ համարյա չզգալ։ Բանտապահները լավ էլ վախեցել էին, կարծել էին՝ մեռել եմ։ Իհարկե, հետագայում <<բախտ ունեցա>> նաև զսպաշապիկ հագնել, բայց դա արդեն սարսափելի չէր, որքան էլ ձգում էին կապերը, ինձ համար միևնույն էր։ Մինչև հիմա այդ մենախուցն ու ծեծը մնացել են ինձ համար ամենատհաճ, ամենադաժան հիշողությունններից, թեև ավելի դաժան պահեր էլ եմ ունեցել, հետո առիթ կլինի, կպատմեմ։ Օրինակ՝ այն դեպքը, թե Ռուսաստանի մի բերդում, ուր նստեցի վեցը տարի, ինչպես մի խցում հավաքեցին այդտեղ նստած տասը օրենքով գողերի ու հեղինակությունների, և այնպիսի ծանր պայմաններ ստեղծեցին նրանց համար, որ հենց ներսում իրենք իրար վերացնեն։ Դա սոսկալի դեպք է, բայց դե, մուսռների պլանը չհաջողեց, երկու մարդ միայն չդիմացան փորձությանը, մյուս տղաները պատվով մնացին, կրեցին, դիմացան փորձությանը։ Հա, ես էլ նրանց մեջ էի։
9.
1993-ի գարունն էր, կարծեմ ապրիլի վերջերը։ Արցախում էի։ Գլխավոր բժիշկը եկավ, թե՝ Հայկ, քեզ կանչում են ինքնապաշտպանական ուժերի գլխավոր շտաբ, գնա, տես, ի՞նչ կա։ Գնացի։ Տարան շտաբի պետի մոտ։ Մի քանի զինվորական շորերով մարդիկ էին հավաքված, մեկը քաղաքացիական հագուստով էր։ Համարյա բոլորին դեմքով ճանաչում էի, բացի քաղաքացիական հագուստով մարդուց։ Բարևեցի, առաջարկեցին նստել։ Քաղաքացիական հագուստովը, թե՝ բժիշկ, լսել ենք, որ Երևանում Ջրվեժցի Ժիրոյի հետ մոտ հարաբերությունների մեջ եք։ Մի պահ կարծես շփոթվեցի, տատանվեցի, չգիտեի՝ ինչ ասել, բայց մի ներքին ինքնավստահություն եկավ վրաս։
— Այո, գնալ-գալ ունեմ, ի՞նչ կա։
-Հայկ, մի այսպիսի նուրբ հարց կա։ Ազերիների մոտ մերոնցից երկուսը գերի են ընկել, որոնց ազատելու հարցում, կարծում ենք Ժիրոն կարող է մեծ դեր ունենալ։ Ուզում ենք, գնաս Երևան, խոսես Ժիրոյի հետ, որ համաձայնվի կապ հաստատել Բաքվում օրենքով գող իր ընկերների հետ, համաձայնեցնի, գերիների փոխանակում կատարենք, ասում են՝ օրենքով գողերը ադրբեջանի իշխանությունների մոտ որոշիչ ձայն ունեն։
Մտածելու բան չունեի, ասացի՝ կփորձեմ։
Քաղաքացիական հագուստով մարդը, որ ներկայացավ, որպես Ահարոն Դանիելյան, գրեց գերիների ազգանունները, բոլոր տվյալները, էլի լրացուցիչ տեղեկություններ, հետո թղթի վրա մի հեռախոսահամար տվեց, թե՝ ես գիտեմ, որ դրա համար գումար պետք կլինի, մեծ գումար, կզանգես էս հեռախոսահամարով, կասես՝ բժիշկն է, գումարի չափը կասես, կբերեն կհասցնեն։ Ես դուրս եկա, մուտքի մոտ ինձ արդեն սպասող մեքենայով անմիջապես շարժվեցինք Երևան։
Գիշերվա կեսին տեղ հասանք։ Ժիրոյի տան լույսը վառվում էր։ Զարմացավ ինձ տեսնելով, նաև անհանգստացավ․
— Ի՞նչ կա, Հայկ, հո բան չի՞ պատահել։
Նստեցի, պատմեցի գալուս նպատակը։ Ժիրոն չէր ընդհատում, լուռ էր ու մտազբաղ։ Վերջացրեցի։
— Դե, ինչպե՞ս, հնարավո՞ր բան է։
— Հայկ, անհնարին ոչինչ չկա այս աշխարհում, այս կյանքում։ Տուր տվյալները։ Էդ տրված համարով էլ զանգիր, ասա, որ էսքան փող բերեն,- ասաց ու թղթի վրա թիվ գրեց։
Զանգեցի, ասացին, որ քսան րոպեից գումարը կբերեն, տվեցի Ժիրոյի տան հասցեն, և իսկապես մի քսան րոպեից մարդիկ գումարը բերեցին, հենց դռնից տվեցին ինձ ու գնացին։ Գերի ընկած տղաների տվյալները տվեցի, Ժիրոյին ասացի՝ դե, ես գնամ մի քիչ հանգստանամ, առավոտը կգամ։
— Դու գնա, Հայկ, գնա, քնիր, առավոտը կգաս, երևի մի բան մտածած կլինեմ։
Գնացի իմ վարձով բնակարանը, վարորդին անկողին պատրաստեցի բազմոցին, ես, լոգանքից հետո, ընկա անկողնուս վրա ու մեռելի պես քնեցի։ Առավոտյան վարորդը հրեց, թե՝ վեր կաց, քնով ենք ընկել, կեսօրն անց է։ Արագ-արագ հագնվեցինք, դուրս եկանք։ Հասանք Ջրվեժ, անձրև էր կաթկթում։ Արմենը պատշգամբում նստած՝ սուրճ էր խմում։ Վազելով բարձրացա պատշգամբ, բարևեցի․
— Ժիրայրն ու՞ր է, դեռ քնա՞ծ է,- հարցրեցի, իմանալով, որ Ժիրայրը սովորաբար քնում էր լուսադեմին, արթնանում կեսօրին։
— Պահ,- ծպպացրեց Արմենը,- Ժիրոն մի կես ժամից կհասնի Կիև։
Ես քարացա։
— Արմեն, չհասկացա, ի՞նչ Կիև։
Բայց Արմենը շատ հանգիստ իր սուրճն էր ֆռռտացնում, ոչ էլ ուշադրություն դարձրեց իմ նեղացած տոնին։
— Այ ախպերս, ի՞նչ ես ուզում, գիշերվա քո ասած հարցով ա գնացել։ Վարորդին ասա, թող գա, հաց-մաց կերեք, գնացեք ձեր գործին, տենանք, Ժիրոյից ե՞րբ խաբար կառնենք։
Էլ հաց-մաց կգա՞ր աչքիս, հետ վազեցի, նստեցի մեքենան։
— Քշիր ուղիղ Ստեփանակերտ,- ասացի վարորդին։
Հասանք Ստեփանակերտ, գլխավոր շտաբում նույն մարդիկ հավաքված էին, կարծես ես մի հինգ րոպե առաջ էի այդտեղից դուրս եկել ու նորից վերադարձել։ Լսեցին ասածս, չթաքցրեցին, որ շատ ուրախացան։ Բայց ես չկարողացա զսպել հետաքրքրասիրությունս։
— Բայց ինչու՞ Կիև։
Դանիելյանը ժպտաց։
— Դե, նա Կիևում հավանաբար ընկեր ունի, ով կարող է այդ հարցը գլուխ բերել, գողական աշխարհի օրենքներն այլ են։
Ես մի տեսակ ներքուստ անհարմար զգացի քաղ․ հագուստով մարդու ներողամիտ ժպիտից ու հասկացա, որ դեռ շատ երիտասարդ եմ, միամիտ։ Ինչպես ավելի ուշ իմացա, Դանիելյանը Երևանից էր, Ազգային անվտանգության աշխատակից էր։
Տասն օր անց, Ստեփանակերտի հիվանդանոցի վիրահատարանից նոր էի դուրս եկել, կանչեցին հեռախոսի մոտ։ Գլխավոր շտաբի պետն էր։
— Բժիշկ ջան, ապրես, Ժիրայրին հաղորդիր մեր ջերմ բարևներն ու մեծ շնորհակալությունը, տղաներին իր հետ անվնաս բերել, հասցրել է Երևան։
Հետո, արդեն Երևանում, երբ այցելեցի Ժիրոյին, հավատացեք, հասկացեք ինձ, այդպես էլ ամաչեցի հարցնել, թե այդ ինչպե՞ս նրան հաջողվեց տղաներին ազատել, իր հետ տուն բերել։ Իսկ նա, այդպես էլ մինչև իր կյանքի վերջը, երբեք այլևս ոչ մի բառով չհիշեց ոչ այդ դեպքի, ոչ էլ Արցախյան պատերազմին իր բերած որևէ օգնության մասին։ Այնինչ՝ գիտեմ, անձամբ ճանաչում եմ մի երկուսին, որ պատերազմի օրերին ֆիդայական հագ ու կապով մի քանի անգամ եկել են Արցախ, նկարվել տարբեր ազատամարտիկների հետ կամ տանկի կողքին, այսօր արդեն, որպես պատերազմի հերոս են մեծարվում, գնում հանդիպումների, հուշեր նույնիսկ պատմում, իսկ շատ Ժիրոյի նմանները այդպես էլ մնում են ստվերում, ոչ ոք չի իմանում նրանց արածի մասին։
10.
Հաղթանակի օրեր էին։ Մերոնք սրընթաց առաջ էին գնում, ազատագրում էին տարածքներ, գյուղեր։ Ֆիդայական ջոկատներից շատերը մտել էին նոր կազմավորված հայկական կանոնավոր բանակի մեջ, վաշտեր դարձել, նրանց էին միացել նաև եռամսյա հավաքներով Արցախ ուղարկվածները։
Պրոֆեսոր Ջանենցը Երևանից կապվեց ինձ հետ, թե՝ Ժիրայրը վատ է, ցանկանում է քեզ տեսնել։
Հետաքրքրվեցի, թե ովքե՞ր են այդ օրը Երևան գնում, որ իրենց հետ գնայի։ Իմացա, որ եռամսյա հավաքի եկած մի խումբ է Երևան վերադառնում, մոտեցա, որ նստեմ խումբը տանող ավտոբուսը, խմբի պատասխանատուն, զինկոմիսարիատի ինչ-որ կապիտան ձայն տվեց․
— Է՜յ, էդ ու՞ր։
— Նախ՝ էյ չէ, կարգին արտահայտվիր։ Ես էլ շտապ Երևան եմ գնում, ի՞նչ հարց կա,- արհամարհանքով նետեցի ես։
— Հարցն էն ա, որ ավտոբուսի մեջ տեղ չկա,- աքլորացավ կապիտանը։
Նույն պահին, կանգնածներից մեկը քաշեց կապիտանի թևից ու ականջին ինչ-որ բան շշնջաց, հետո արդեն գուշակեցի, պարզ էր, թե ինչ ասաց։ Ես բարձրացա ավտոբուս։ Ավտոբուսի համարյա կեսը լցված էր տարբեր արկղերով, պարկերով։ Էլ ուշադրություն չդարձրեցի, գնացի մի անկյունում նստեցի։
Ճանապարհին տեղ-տեղ ավտոբուսը կանգնում էր, տղաներն իջնում, իրենց բնական կարիքներն էին հոգում, հաց ուտում, երբեմն էլ՝ շրջում թուրքի լքված գյուղով, ինչ-որ բաներ քաշ տալիս, բերում, ավելացնում ավտոբուսի հետնամասում կուտակված իրերի վրա։ Մի դատարկ գյուղի մոտ երկար կանգ առանք։ Քնել էի, գոռոցներից արթնացա, դուրս եկա։ Կապիտանը եռամսյայի մի ջահել, խեղճոտ տղայի գցել էր գետին, ոտքերով հարվածում էր, հետն էլ՝ հայհոյում։
— Ի՞նչ է պատահել,- հարցրեցի ծառին հենված ծխող տղային։
— Գագոն՝ ծեծվողը, թուրքի տանից ոսկեղեն ա գտել, կապիտանին չի տվել, թաքցրել ա, խաբարը հասցրել են, կապիտանն էլ դրա համար ծեծում ա տղուն։
— Հա, բայց ինչու՞ պետք է կապիտանին տար, որտե՞ղ է այդպես որոշված։
Տղան մի կողմ նետեց ծխախոտի մնացուկը, ատամների արանքից դժգոհ թքեց։
— Հիմա էստեղի որոշողը կապիտանն ա։ Չե՞ս տեսնում, ավտոբուսի կեսը իր թալանն ա լցրած, ես դրա մարդ ասողին։
Աչքերիս դեմը սևացավ, չէի խորացել, թե այդ ինչո՞վ է լցված ավտոբուսը։ Փաստորեն ճիշտ են շշուկները, որ ոմանք Արցախ են գալիս թալանի համար։
— Աղդամի տների վրա ինչքան դուռ, պատուհան, դարպաս կար, սա ու իր նմանները քանդեցին, Հայաստան տարան՝ ծախելու։ Էլ չասեմ գինու ու կոնյակի մասին, որ ուղարկում են Ռուսաստան, միլիոն են շինում,- վրդովված շարունակեց զրուցակիցս։
Արագ մոտեցա տղային դեռ հարվածող կապիտանին, թևից քաշեցի։
— Թող տղային։
Կապիտանը թափով հետ դարձավ, որ ոտքի հերթական հարվածը իր թևից քաշողին հասցնի, ինձ տեսավ, ոտքը մնաց օդում։
— Յա՜, էս մեր Ջրվեժի գող Ժիրոյի հարիֆն էլ է բաժին ուզու՞մ,- դեմքը ծամածռելով՝ ծիծաղեց կապիտանը։
Բռունցքի իմ մի հարվածից կապիտանը փռվեց գետին, իսկ ես բարձրացա ավտոբուս, նստեցի իմ տեղում։ Մինչև Երևան, կապիտանն այլևս նույնիսկ չհամարձակվեց նայել իմ ուղղությամբ։
Բայց կյանքը հետաքրքիր է, տարիներ անց, առիթ եղավ՝ նորից հանդիպել նրան։ Ահա այդ հանդիպման պատմությունը։
Ինձ շտապ կանչեցին վիրահատարան։ Դժբախտ դեպք էր պատահել, որից վնասվել էր մի երիտասարդ, վիճակը շատ ծանր էր, շտապ վիրահատություն պետք է կատարեի։ Լվացվեցի, գլխարկն ու դիմակը հագա, ձեռնոցներն էի հագնում, երբ վիրահատարանի բուժքույրն եկավ, թե՝ վիրահատվողի հայրը գեներալ է, ուզում է անպայման վիրահատող բժշկին տեսնել։ Սկզբում զայրացա, հետո կարծես մեկն ասեր՝ գնա, տես, ի՞նչ է ասում։ Հենց այդպես, դիմակով էլ դուրս եկա։ Գեներալն ու վիրահատվողի էլի մի քանի հարազատներ շրջապատեցին ինձ։ Չնայած չաղացած տեսքին ու գեներալական հագուստին, ես իսկույն ճանաչեցի եռամսյայի տղաներին քաղաք բերող կապիտանին։ Դե, գիտեք, նման դեպքերում հիվանդի ծնողներն ու հարազատները ինչ են խնդրում բժշկից։ Հանկարծ զգացի, որ գեներալը ինչ-որ ծրար սահեցրեց խալաթիս գրպանը։ Ձեռքս տարա գրպանս, շոշափեցի, փող էր։ Հանեցի ծրարը, հարյուր դոլլարանոցներ էին։ Գուշակեցի, որ գլխարկով ու դիմակի տակ, այդքան տարիներ անց, նա ինձ չէր կարող հիշել։ Չալարեցի, հանեցի գլխարկս ու դիմակը, նայեցի գեներալի աչքերի մեջ։
— Պարոն գեներալ, հավանաբար եռամսյա հավաքի այն տղայի ձեռքից խլած թուրքի ոսկեղենն եք վաճառել՝ ավտոբուսի մեջ եղած թալանի հետ միասին, ու գումարը այսօր ինձ բերել, հետ վերցրեք ձեր կեղտոտ գումարը,- ասացի ու դոլլարանոցների տրցակը նետելով նրա երեսին, վիրահատարան մտա։
Փառք Աստծու, վիրահատությունը հաջող անցավ, տղան էլ արագ ապաքինվեց։
Այնպես որ՝ այսօրվա որոշ գեներալներ, մեծահարուստներ իրենց առաջին միլիոնն ունեցել են Արցախից արված թալանի շնորհիվ, բայց քանի որ աշխարհում ընդունված չէ խոսել ունեցած առաջին միլիոնի մասին, մեզ մոտ էլ լռում են, թե ովքեր և ինչպես այդ տարիներին թալանեցին Արցախի գործարաններն ու եղած-չեղածը։ Դեռ կենդանի մարդիկ շատ կան ու այդ բոլորը գերազանց են հիշում։
11.
Եռամսյայի տղաների ավտոբուսով հասա Երևան, տաքսի կանգնեցրի ու գնացի ուղիղ Ջրվեժ։ Հենց փողոցից նկատեցի, որ Ժիրոյի տան առջև մարդիկ են հավաքված։ Սիրտս անհանգիստ խփեց։ Մտա ներս, Արմենն ընդառաջ եկավ։
— Ո՞նց է,- հարցրի տագնապած։
— Վատ է, քեզ է հարցնում, մտիր ներս։
Մտանք ննջարան։ Անկողնու մեջ համարյա չերևացող, հյուծված մարդը ոչնչով չէր հիշեցնում հաղթանդամ, սլացիկ բոյով Ջրվեժի Ժիրոյին։ Նստեցի կողքին, ձեռքս դրեցի վերմակի վրա ընկած նրա ձեռքին, աչքերը բացեց, նայեց։
— Մհե՞ր, եկա՞ր։
— Եկա։
Աչքերով հասկացրեց Արմենին, որ դուրս գա, մեզ մենակ թողնի։ Հետո ձեռքը մի կերպ տարավ, բարձի տակից մի ծրար հանեց, մեկնեց ինձ։
-Մհեր, քեզ եմ վստահում իմ կյանքի միակ գաղտնիքը։
Շունչը կտրվում էր, չէր կարողանում խոսել։ Աչքերը փակեց, շունչը մի քիչ տեղը բերեց, շարունակեց։
— Նշված հասցեով կգնաս, այնտեղ ապրում են իմ ամենասիրելի մարդիկ, միակ դուստրս՝ Արևիկն ու իր մայրը։ Կտաս նամակը իրենց, կասես, որ ես իրենց շատ եմ սիրում, թող ինձ ներեն։
Որոշ ժամանակ նորից լռեց։
— Կասես, թող ինձ ներեն, ես այլ կերպ չէի կարող նրանց պաշտպանել իմ շրջապատից ու թշնամիներից, որոնք, եթե իմանային դստերս գոյության մասին, գիշատիչների նման վրա կտային։ Իմ թշնամիները չպիտի իմանային իմ թույլ տեղը։
Աչքերը փակեց։ Պատերազմի արհավիրքների մեջ քարացած սիրտս փափկեց, հալվեց, գետ դարձավ, աչքերս թրջվեցին։ Այո, օրենքով գողերը միշտ էլ խնամքով թաքցրել են իրենց ամենաթույլ տեղը։
— Մհեր, տեր կկանգնես, որ կտակիս գործը նորմալ կատարվի, փաստաբանը կգտնի քեզ։
Դողացող մատներով բռնեց ձեռքս, սեղմեց։
— Գնա։
Դուրս եկա ննջարանից, աչքս ընկավ բազմոցի մի անկյունում կծկված պրոֆեսոր Ջանենցին, որ թաշկինակով թաց աչքերն էր մաքրում։ <<Օրենքով գող>> մականունն ունեցող պրոֆեսորը իրեն այդպես էլ չներեց, որ այս անգամ չկարողացավ փրկել իր օրենքով գող ընկերոջը։
Կեսգիշերին Ժիրայրը՝ Ջրվեժի Ժիրոն, մահացավ։
*** Մինչև հիմա էլ, այսքան տարիներ անց, շատ անունով, մեծամեծ մարդկանց թաղումների եմ մասնակցել, իմ հարգանքի տուրքը մատուցել, բայց Ժիրոյի թաղումն ուրիշ էր, նման բան, հարգանքի նման տուրք ես այլևս չեմ տեսել, չեմ հանդիպել։ Միայն ասեմ, որ թաղումից հետո ինձ մոտեցան երկու միջին տարիքի, բավականին պատկառելի դեմքով տղամարդիկ, նրանց հետ սպիտակ մազերով տարեց մի ուկրաինացի, բարևեցին ձեռքսեղմումով, նկատելի տխուր էին, մտածեցի, որ Ժիրոյի հարազատներից կլինեն։
— Սիրելի բժիշկ, մենք ազերիների մոտ այն գերի ընկածներն ենք, որոնց ահա, այս ուկրաինացու միջոցով ազատեց, Երևան հասցրեց Ժիրոն։ Մենք սգում ենք մեր հարազատի մահը։
Փոքրիկ զրույցից հետո նրանք հեռացան, իսկ ես դեռ քարացած կանգնել էի։ Հետո իմացա, որ թաղման ողջ ծախսը կատարել էին այդ երկու արժանավոր մարդիկ, որոնց ով լինելը չեմ ուզում այստեղ բարձրաձայնել։ Նրանք այն մարդկանցից էին, որոնք գերադասում են հայրենիքի համար մի օգտակար բան անել, կյանք զոհել՝ ստվերում մնալով, քանի որ ոչ թե անում են իրենց փառքի ու անվան համար, այլ՝ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ։
12.
Մեկ շաբաթ անց, Ժիրոյի յոթն ու քառասունքը տալուց հետո, նստեցի տաքսի, գնացի ծրարի վրա նշված հասցեով։
— Հա, գիտեմ,- ասաց տաքսու վարորդը,- սա Ներքին Շենգավիթի աղյուսի գործարանի բարաքներում է։
Հասանք տեղ, իջա, նայեցի շուրջս։ Չէի պատկերացնի, որ Երևանում այսպիսի բնակելի վայր կարող էր լինել։ Այդ բարաքներ կոչվածը մի իսկական գետտո էր՝ փոքրիկ, ցածր, իրար քիթ մտած տնակներով, որոնք կառուցված էին մի մասը աղյուսից, մի մասը՝ փայտից ու թիթեղից։ Մոտեցա աղբյուրից ջուր վերցնող կնոջը, ցույց տվեցի ծրարի վրա եղած տան համարը։ Կինը ձեռքը պարզեց առաջ, թե՝ էդ նեղ արանքով գնա, դուրս կգաս մի ուրիշ բակ, կապույտ գույնի մետաղե դուռ կա, վրան համարը գրված է, հենց այդ է։
Գտա կապույտ գույնի դուռը, թակեցի, ներսից ձայնեցին․
— Դուռը բաց է, ներս մտեք։
Մտա, թախտին բուդդայական ձևով նստած, գիրքը ծնկներին դրած աղջիկը , տեսնելով անծանոթ մարդու, տեղից վեր թռավ։
— Դուք ու՞մ եք ուզում։
— Ռուզաննային եմ ուզում,- մի տեսակ շփոթվեցի ես։
— Մայրս գիշերային հերթափոխից հետո քնած է, հիմա կարթնացնեմ,- ասաց աղջիկն ու կողքի փոքրիկ դռնով ներս գնաց, հավանաբար ննջարանն էր այնտեղ։
Ես հասցրեցի նկատել, որ աղջիկը շատ գեղեցիկ էր ու Ժիրոյի դիմագծերն ուներ։
Քիչ անց, դուրս եկավ մոր հետ։
— Ես Ձեզ հետ առանձին խոսակցություն ունեմ,- բարևելուց հետո, դիմեցի կնոջը։
Աղջիկը, ինչպես արդեն հասկացա, Արևիկը, նորից գնաց փոքրիկ դռնով ներս։
— Համեցեք, նստեք,- ասաց կինը՝ ցույց տալով սեղանի մոտ դրված աթոռը,- լսում եմ Ձեզ։
Ռուզաննան, չնայած տարիքին, հաճելի կին էր, բայց զգացվում էր, որ կյանքի հարվածները նրան չէին խնայել, դեմքից նկատելի էր, որ երիկամների խնդիր ունի։
— Ինձ Ժիրայրն է ուղարկել,- միանգամից սկսեցի։
Կնոջ դեմքին հեգնական արտահայտություն եկավ։
— Իսկ ինքն ու՞ր է, նորի՞ց բերդ է ընկել։
— Ոչ, մեկ շաբաթ առաջ մահացել է։
Ռուզաննայի դեմքից հեգնանքը թռավ, մի ալիք բարձրացավ, դեմքը մգացավ։
— Ինչպե՞ս,- հուզմունքը դեմ առավ կոկորդին, չկարողացավ շարունակել։
— Հիվանդ էր, թոքերի քաղցկեղը շատ արագ իր գործն արեց։
Կինը նստել էր սառած, անթարթ ինձ էր նայում։
— Նա Ձեզ ու իր դստերը՝ Արևիկին, նամակ է թողել, ահա նամակը։
Վերցրեց նամակը, բաց արեց, մատները դողում էին, մատնում խորը հուզմունքը։ Կարդաց, արցունքի երկու խոշոր կաթիլ ընկան նամակի վրա։
— Փաստորեն նա Ձեզ վստահել է իր գաղտնիքը, բարեկա՞մ եք։
— Ոչ արյունակցական, ես բժիշկ եմ, Ժիրայրը իմ մեծ ընկերն էր, բարեկամը։
Կինը լռում էր, բայց զգացվում էր, որ ուզում է խոսել։
— Փաստաբանի հետ միասին ես կզբաղվեմ նաև նրա կտակի գործերով։
— Կտակի՞, նա նույնիսկ կտա՞կ է գրել։
Ոչինչ չպատասխանեցի։ Քիչ լռելուց հետո, Ռուզաննան խոսեց, մտավ հիշողությունների հորձանուտը։
— Ժիրայրի հետ ծանոթացել ենք, երբ սովորում էի համալսարանի կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետում։ Ես ապրում էի հանրակացարանում։ Ժիրայրն ուզում էր, որ սովորելու տեղափոխվեմ հեռակա բաժին, ամուսնանանք։ Բայց երկրորդ կուրսում զգացի, որ նա սկսել էր ինչ-որ փոխվել․ առաջվա նման ամեն օր չէր գալիս՝ դասերից հետո ինձ տուն ուղեկցելու, երբեմն էլ գալիս էր ինչ-որ կասկածելի տղաների, տարիքով մարդկանց հետ, ասում էր՝ միասին մի գործ ենք անում։ Սկսել էր ինձ անսովոր, արժեքավոր նվերներ բերել։
Ես սկսել էի վատ զգալ, պարզվեց՝ հղի էի։ Այդ օրը որոշել էի ասել հղիությանս մասին, բայց նա չեկավ իմ հետևից, մի երկու օրից եկավ նրա մտերիմ ընկերն ու ասաց, որ Ժիրայրը գողություն կատարելիս՝ մարդ է սպանել։ Ես շիվարել էի, շփոթվել, ինձ կորցրել։ Ընկերուհիս ասաց, որ պետք է ազատվեմ երեխայից, Ժիրայրին երկարատև կալանք է սպասում, ես ի՞նչ պիտի անեմ, ասաց, որ իր բարեկամուհին կանացի բժիշկ է, կարող է նրա հետ խոսել, ինձ անպայման կօգնի։ Հաջորդ օրը արագ գնում էի ընկերուհուս հետ պայմանավորված վայրը, երբ փողոցում մեկը թևս բռնեց։ Մեր գյուղից մի հեռավոր բարեկամուհի էր, տարիքով ինձանից բավական մեծ։ Բանից անտեղյակ, համարյա ստիպելով տարավ իր տուն, ահա, հենց այս տունը, ուր ապրում եմ արդեն քսաներկու տարի։ Բարեկամուհիս իսկույն գլխի ընկավ, որ ինչ-որ բան ինձ հետ այն չէր։ Ամեն ինչ պատմեցի։ Նա երկար լռեց, հետո դարձավ ինձ․
— Ես ժամանակին արել եմ այդպիսի սխալ քայլ և ինձ չեմ ներում, դու չպետք է զրկես քո երեխային լույս աշխարհ գալուց, թե չէ, ինձ նման ողջ կյանքում, քեզ չես ների։ Կգնաս համալսարան, դիմում կգրես, տարկետում կվերցնես, քեզ կօգնեմ, կընդունվես մեզ մոտ, հենց աղյուսի գործարանում աշխատանքի՝ քանի հղիությունդ չի երևում, կապրես ինձ մոտ, երեխադ կծնվի, Աստված մեծ է, մի դուռ կբացվի։
Այդպես սկսվեց իմ նոր, հիասթափություններով, դժվարություններով հարուստ կյանքը։ Մերոնց մոտ, գյուղ գնալն ավելորդ էի համարում, բացի այն, որ խուսափում էի բացատրություններից, տհաճ հանդիմանանքներից, մայրս վաղուց մահացել էր, տանը խորթ մայրս էր իշխում, իսկ համալսարանին ընդմիշտ հրաժեշտ տվեցի։
Դատարանը որոշեց Ժիրայրին տասը տարվա կալանք։ Ամիսներ անց, երբ նրան տեղափոխեցին Կոշի գաղութ, ծննդաբերությունից առաջ, բարեկամուհուս հետ գնացի Կոշ՝ տեսակցության։ Ժիրայրն ինձ շատ վատ ընդունեց, նրա համար անակնկալ էր իմ հղիությունը, զայրացավ, որ երեխայից չեմ ազատվել, ասաց, որ դրանով ես զենք եմ տալիս իր թշնամիների ձեռքը, հրաժարվեց իր անունը տալ ծնվող երեխային։ Տեսակցությունից վերադարձա հիասթափված, հուսալքված, երդվեցի երբեք չներել նրան։
Թե ինչպես անցան տարիները, ինքս էլ չհասկացա։ Արևիկս ինը տարեկան էր, երբ մի օր այստեղ հայտնվեց Ժիրայրը։ Ես նրան չներեցի, չընդունեցի, ի դեպ, ճիշտն ասած, ոչ էլ առանձնապես նրան ընդունել-չընդունելու հարց եղավ, ես այդպես էլ այն ժամանակ չհասկացա՝ ի՞նչ էր այդ մարդու ուզածը։ Միայն զգացի, թե ինչպիսի հուզմունքով, ջերմությամբ նա գրկեց Արևիկին, կրծքին սեղմեց, համբուրեց, բայց ասաց, որ ինքը Արևիկի քեռին է, ինչից ես ավելի զայրացա, ո՞նց թե՝ քո քեռին եմ, ինչու՞ չի ասում՝ ես քո հայրն եմ։ Չէ, ես դա շատ ավելի ուշ հասկացա, որ հավանաբար, նա ճիշտ էր։ Դրանից հետո, մեկ անգամ էլ նա եկավ։ Արևիկի համար շոր, կոշիկ, քաղցրավենիք էր բերել, շատ սառը ընդունեցի, նույնիսկ սուրճ չառաջարկեցի, Արևիկին էլ ուղարկեցի ներսի սենյակ, չթողեցի, որ զրուցեն։ Երբ նա գնացել էր, դռան հետևում դրված դույլի կափարիչին, փաթեթ նկատեցի։ Փող էր, մեծ գումար։ Եթե դնելու ընթացքում տեսած լինեի, հաստատ, չէի վերցնի, բայց արդեն ուշ էր, վերցրեցի, պահեցի, բավական հոգսեր հոգացի դրանով։ Երկար ժամանակ, մոտ երեք-չորս տարի Ժիրայրն այլևս չերևաց։ Ես մտածեցի, որ հավանաբար նորից բանտում է։ Եվ իսկապես, այդքան տարի հետո, երբ նորից հայտնվեց, պատմեց, որ Ռուսաստանում է եղել, մի գործի վրա այնտեղ բռնվել է, բերդում չորս տարի կալանք է կրել, Հայաստան է մտել մի քանի ժամ առաջ ու անմիջապես եկել է մեզ տեսության։ Արևիկը իհարկե, հիշեց <<քեռուն>>, այդ օրը հայր ու աղջիկ երկար զրուցեցին, Արևիկը պատմում էր նրան իր երազանքների մասին, որ ուզում է մեծանալ, բժիշկ դառնալ, փրկել մարդկանց, որ նրանք չմեռնեն հիվանդությունից, ինչպես իր պապան։ Ժիրայրը երեխայի այդ ասածից խիստ հուզվեց, գրկել էր նրան ու երկար պահեց գրկում։
Նա մեզ մոտ գալիս էր միշտ ուշ ժամի, մթնով, երկար չէր նստում, բայց հարևանները նկատել էին, ու բամբասանք էր սկսում ծայր առնել։ Ես խնդրեցի, որ այլևս չայցելի, մեզ հանգիստ թողնի։ Չէի կարողանում հասկանալ, նրա համար ո՛չ կին էի, ո՛չ ընկերուհի, ես էլ գլուխ չէի հանում, նա այդպես էլ երբեք ինձ հետ չանկեղծացավ, չիմացա նրա հոգու մեջ եղածը, միայն գիտեի, որ վախենում էր, վախենում էր մեզ համար, իսկ ումի՞ց, ինչու՞ էր վախենում, շատ ուշ, միայն վերջերս հասկացա։
Շատ ուշադիր էր Արևիկին, ամիսներով կարող էր չգալ, բայց երբեք չէր մոռանում աղջկա ծննդյան օրը, սեպտեմբերի մեկը, տոնական բոլոր օրերին միշտ գալիս էր նվերներով։ Արևիկի վերջին զանգի օրը ինձ համար անսպասելի էր նրա դպրոց գալը, ծաղիկներ էր բերել բոլոր ուսուցիչներին։ Պարզվեց, որ նա հաճախ է եղել դպրոցում, ուսուցիչները նրան ճանաչում էին, որպես Արևիկի քեռի։ Նույնն էլ Արևիկի բժշկական ինստիտուտում սովորելու տարիներին էր անում։
Խոստովանեմ, նա մի քանի անգամ առաջարկել է նոր տուն գնել, տեղափոխվել այս հավաբնից, բայց ես կտրուկ հրաժարվել եմ, մանավանդ, որ բարեկամուհիս ամուսնացավ, գնաց ամուսնու տուն, այս տունն էլ ինձ թողեց։ Իմ մեջ ավելի շատ խոսում էր վիրավորված, չգնահատված կնոջ ինքնասիրությունը, մանավանդ, որ երբեք չեմ դադարել նրան սիրելուց։
Գլխահակ լսում էի, բայց շարժում զգացի, գլուխս բարձրացրի։ Արևիկն էր։
— Մամ, ուրեմն քեռի Ժիրայրը իմ հա՞յրն է։
Աղջիկը սպրդնել էր, կավճի պես սպիտակել, դողում էր, փաստորեն նա ամեն ինչ լսել էր։
Մայրը աղջկան մեկնեց Ժիրայրի նամակը։
13.
ԲԱՐԵՎ Ու ՄՆԱՔ ԲԱՐԻՆ, ԻՄ ՀԱՐԱԶԱՏՆԵՐ, ԻՄ ՌՈւԶԱՆ, ԻՄ ԱՐԵՎԻԿ
Իմ կյանքում շատ կանայք են եղել, բայց դու ես եղել իմ միակ սիրելի կինը, իմ տանջված Ռուզան։ Դու ես եղել միակ կինը, որի հետ երազել եմ ապրել, երազել եմ ուտել քո եփածն ու լսել քո սիրո խոսքերը, երազել եմ, որ իմ շատ երեխաների մայրը լինեիր։ Ներիր ինձ, Ռուզան, ներիր, քո կորցրած սիրո համար, իմ տված դառնությունների համար, իմ գործած մեղքերի ու սխալների համար։ Ծնկել եմ քո առջև, ներում եմ խնդրում, հարազատս, սիրելիս, տառապածս, Ռուզանս։
Իմ հրեշտակ, իմ կյանքի իմաստ, իմ լուսաբաց, իմ գեղեցկուհի Արևիկ, ներիր անարժան հորդ։ Ես այլ կերպ չէի կարող, իմ կյանքն էլ այսպես ստացվեց, այսպես կառուցվեց, բայց ես չէի ուզում, չէի կարող թույլ տալ, որ իմ սև կյանքի ստվերը աղջկաս՝ իմ հրեշտակի վրա տարածվեր, որ իմ ապրած կյանքի ուղին փորձանք դառնար քո լուսափթիթ կյանքի համար։ Քեզ պաշտպանելու ես այլ միջոց չունեի, պետք է թաքցնեի քեզ իմ շրջապատից, իմ թշնամիներից, որքան էլ այդ ցավ տար, ավելին՝ սպաներ ինձ։ Այս է օրենքով գողի կյանքը, եթե ընտրում ես այն, պետք է ենթարկվես, հավատարիմ լինես եղած օրենքներին։ Հիմա դու այլևս չես ամաչի շրջապատից քո գող հոր համար, չես ամաչի բարոյական կեղծ օրենքներով <<ապրող>> էլիտար հասարակությունից, որը, իմացիր, կեղծ է, դաժան է, պատրաստ է ամեն պահ ծաղրել, տրորել, փոշիացնել, հոշոտել մարդուն։ Ես այդ հասարակությունից հրաժարվեցի, հեռացա ի՛մ ձևով։ Ձգտում էի ազատության, բայց հայտնվեցի առավել անազատության մեջ։ Սուտ է, օրենքով գողը չի կարող ազատ լինել, այնտեղ էլ օրենքները դաժան են։
Մնաս բարով, աղջիկս։ Լավ դուստր եղիր մորդ համար, նա շատ է տառապել, քո երջանկությամբ երջանկացրու նրան, իսկ ես երկնքից կնայեմ ձեզ ու կերջանկանամ։
Ձեզ սիրող՝ քո անարժան հայր, Ժիրայր Կիրակոսյան։
Արևիկը ավարտեց նամակի ընթերցումը, նայեց ինձ ու մորը․
— Ես ուզում եմ այցելել հորս գերեզմանին։
14.
Մեկ տարի անց։
Ծնվեց իմ ու Արևիկի առաջնեկ որդին՝ փոքրիկ Ժիրայրը։ Որոշել ենք՝ մի քանի օր հետո բոլորով՝ ես, Արևիկն ու Ռուզանը, մեր փոքրիկին այցի տանել պապիկի՝ մեծ Ժիրայրի գերեզմանին։ Արևիկը որոշել է, երբ մեր որդին մեծանա, նրան անպայման կպատմի պապիկի՝ օրենքով գող Ջրվեժի Ժիրոյի մասին։
15.
Հիմա, այս պատմությունը գրելիս, ես նստած եմ հիվանդանոցի այն նույն աշխատասենյակում, այն նույն աթոռին, ուր տարիներ շարունակ նստած է եղել հարգարժան պրոֆեսոր Ջանենցը։ Եվ ինձ մի հարց է հետաքրքրում, որի վերջնական պատասխանը չունեմ․ արդյո՞ք մարդը ծնվում է՝ տիեզերքից արդեն որոշված իր ճակատագրով, իր կյանքի ուղին որոշված։ Խորացել եմ գիտության մեջ, ուսումնասիրել փիլիսոփայություն, կրոններ, տեսություններ, բայց այդպես էլ չեմ ստացել ինձ հետաքրքրող հարցի պատասխանը։ Արդյո՞ք ես ծնվել էի արդեն այն կանխորոշմամբ, որ պետք է հանդիպեի Ժիրոյին, նա մտներ կյանքիս մեջ, իր դերն ունենար իմ, որպես մարդ, ձևավորման մեջ, սիրեի նրա աղջկան, ամուսնանայի ու ժառանգներիս երակներով հոսեր իմ ու օրենքով գողի արյունը։
Բայց համոզվել եմ, որ կյանքում պատահականություններ չեն լինում։                        Մելանյա Պետրոսյանց

Կարդացեք նաև՝ Օրենքով գողը (վերջին մոհիկյանը)   և Հատված «ՕՐԵՆՔՈՎ ԳՈՂԸ» վիպակից